Meclis’te yasama yılı sonuna kadar müstakil ya da geçici bir yasa, en azından özel bir düzenleme gündeme gelmesi beklentisi, Komisyon sürecini artık raporlar ve temenniler alanından çıkarıp somut hukuk alanına taşıyor. Silah bırakanların hukuki statüsü, Türkiye’ye dönüş için öngörülebilecek süre sınırları, siyasi faaliyetlere ilişkin olası kısıtlamalar ve yeniden entegrasyon mekanizmaları gibi başlıklar, meselenin artık yalnızca “ne olacak?” sorusuyla değil, “hangi siyasal akıl bu sürece yön verecek?” sorusuyla tartışılacağını gösteriyor.

Tam da bu nedenle, TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’na sunulan parti raporlarına yeniden bakmak bugün daha anlamlı. Çünkü önümüzdeki yasa tartışması yalnızca teknik bir düzenleme olmayacak; partilerin bu meseleye hangi kavramlarla, hangi kaygılarla ve hangi Türkiye tasavvuruyla baktığını da açığa çıkaracak.

Bu yazıda, TBMM’de grubu bulunan ve Komisyon’a rapor sunan beş partinin metinlerine birer pozisyon belgesi olarak bakıyorum. Sorum şu: Aynı meseleye bakan partiler gerçekten aynı meseleyi mi tartışıyor? Yoksa aynı masa etrafında, birbirinden oldukça farklı Türkiye tasavvurları mı yan yana duruyor?

Tam da burada Calvino’nun Görünmez Kentler’ini hatırlamak anlamlı olabilir.

Calvino'nun Görünmez Kentler'inde Marco Polo, Kubilay Han'a durmadan kentler anlatır. Her biri başka bir isim taşır; başka sokaklardan geçer, başka kokularla, başka hatıralarla kurulur. Birinde köprüler öne çıkar, diğerinde pazar yerleri; birinde insanların alışkanlıkları, diğerinde zamanın akışı. Ama metin ilerledikçe dikkatli okur yavaş yavaş şunu sezer: Anlatılan aslında hep aynı kenttir. Sadece her seferinde başka bir yüzü görünür olur, başka bir ayrıntı büyütülür, başka bir gerçeklik öne çıkarılır. Polo'nun anlattıkları bir yanılsama değildir; ama tek bir hakikatin sade bir tasviri de değildir. Daha çok, aynı gerçekliğin farklı bakış açılarında nasıl çoğaldığını, nasıl parçalandığını ve her seferinde yeniden kurulduğunu gösteren bir anlatıdır.

TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu'na sunulan beş parti raporu da tam olarak bunu yapıyor. Beş metin aynı meseleyi ele alıyor ama her biri başka bir ülke anlatıyor, üstelik hepsi Türkiye diye başlıyor.

Beş rapor. Beş Türkiye. Aynı masa. Aynı ülkeye bakıp beş ayrı ülke görmek mümkün mü? Evet, görülüyor.

Ak Parti'nin kalkınma vaadi ile DEM Parti'nin çoğulculuk talebi, CHP'nin hukuk devleti tasavvuru ile MHP'nin beka kaygısı, Yeni Yol'un ise süreçten bağımsız demokratikleşme arayışı hepsi aynı coğrafyaya bakıyor; ama farklı dağları yükseltiyor, farklı vadileri gizliyor. Ve tıpkı Calvino'nun kentleri gibi, bu farklılıklar rastlantısal değil; her birinin arkasında bir siyasal gelenek, bir dünya görüşü, bir tarihsel hafıza var.

Peki bütün bu farklı kentlerin toplamından tek bir harita çıkabilir mi? İşte bu yazının sorusu bu.

Nasıl çalıştım?

TBMM'de grubu bulunan altı siyasi parti olmasına rağmen, İYİ Parti Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu'na katılmama kararı almış ve bu doğrultuda komisyona resmi bir rapor sunmamıştır. Dolayısıyla bu yazı için komisyona katkı sağlayan beş partinin raporunu, toplamda 364 sayfa ve yaklaşık 100.000 kelimelik bir metin olarak baştan sona inceledim. Bu inceleme yalnızca metinlerin ne söylediğine değil, nasıl söylediğine de odaklandı. Hangi kavramların öne çıktığı, hangi kelimelerin birlikte kullanıldığı, zaman kiplerinin nasıl dağıldığı, metinlerin tonu ve kurduğu retorik örüntüler ayrı ayrı analiz edildi.

Başka bir deyişle, her raporu yalnızca bir “içerik belgesi” olarak değil, aynı zamanda kendi siyasal dilini ve anlam dünyasını kuran bir metin olarak okumaya çalıştım. Ardından bu beş farklı okuma biçimini, her birinin kendi iç tutarlılığını kaybetmeden, karşılaştırmalı bir çerçevede bir araya getirdim.

Bu nedenle metinde yer alan kavramsallaştırmalar, parti raporlarında doğrudan kullanılan ifadeler değil; raporların dilinden, önceliklerinden ve çözüm tasavvurlarından hareketle geliştirilmiş analitik sınıflandırmalardır.

Aşağıdaki yazı, bu çok katmanlı okumanın bir sentezi. Amacım herhangi bir tarafın dilini yeniden üretmek değil; ama her birinin nerede durduğunu, hangi kavramlar etrafında konuştuğunu ve hangi başlıklarda birbirine yaklaştığını ya da keskin biçimde ayrıştığını görünür kılmak.

Meselenin tanımı: Beş farklı teşhis

Bu beş raporun en çarpıcı bulgularından biri, partilerin meseleyi tanımlama biçiminin çözüm önerilerini tamamen belirlemesidir. Meselenin adını koymak, çoğu zaman çözümü de önceden belirliyor: “terör sorunu” diyen güvenlik çözümü önerir; “demokratikleşme krizi” diyen yargı reformu ister; “yapısal mesele” diyen anayasa değişikliği talep eder; “beka sorunu” diyen kurucu kodları savunur; “süreçten bağımsız demokratikleşme” diyen ise reform menüsünü sürecin sonucundan azat eder. Bu epistemolojik farklılık, herhangi bir komisyon çalışmasının aşması gereken en derin engeli oluşturuyor.

Herkes aynı sorunu çözüyor. Ama aynı sorunu konuşuyor mu, emin........

© T24