We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Beynəlxalq aləm: ziddiyyətlər, münaqişələr, müharibələr

5 0 0
12.05.2020

(Əvvəli ötən şənbə sayımızda)


Mühit insanı xeyirxah, təmkinli, xoş xasiyyətli edə bildiyi kimi, onu əclafa, qəddara, xəyanətkara da çevirə bilər. Dustaqxanalar islah-əmək düşərgəsi adlanır, lakin orada islah olunanların keçmişdəki cinayətkar xüsusiyyətlərdən uzaqlaşması heç də kütləvi xarakter daşımır, əksinə, məhbəs onların xarakterində arzu olunmayan elementləri də nəqş etməyi bacarır. Məhbəsdə təkcə məhbuslar deyil, hətta nəzarətçilər də bu eybəcər mühitin bağışladığı izdən kənarlaşa bilmir. Fransız markiz Astolf de Kyustin Napoleonun məğlubiyyətindən xeyli sonra Rusiyada olmuş və vətənə qayıtdıqdan sonra çap etdirdiyi "1839-cu il Rusiyası" kitabında səyahət xatirələrini ölkənin siyasi, sosial mühitini ifşa tərzində təsvir etmişdir. Fransız yazıçıları Rusiya haqqında ümumiyyətlə mənfi rəy bidirirdilər. Böyük romançı Onore de Balzak yazırdı: "Rusiyada nəhəng səssiz düzənlik və nəhəhg dinməz xalq vardır." Kyustin, öz səfəri vaxtı Peterburq yaxınlığındakı Neva çayının mənşəyində yerləşən Şlisselburq zindanında da olmuş, oradakı insanların davranışını müşahidə etmişdi. O yazır ki, Şlisselburq zindanında məhbuslar ağır şəraitdə saxlanıldıqlarından, insan təbiətini itirmək ərəfəsində olurlar. Lakin dustaqxana nəzarətçiləri onlardan heç də fərqlənmirlər, çünki eyni mühitdə olur, eyni havanı udurlar. Deməli, boğucu, məhvedici mühit təkcə məhbusların deyil, onlara nəzarət edənlərin də xarakterini dəyişməyə müvəffəq olur. Bu, onu göstərir ki, mühit heç də passiv element olmayıb, insan xarakterinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Həm də bu, bir daha göstərir ki, insan təbiəti güman edildiyi kimi elə də möhkəm deyildir, çox asanlıqla deformasiyaya uğrayır və mənfi xüsusiyyətləri tez qəbul etməklə, onların daşıyıcısına çevrilir.


1971-ci ildə ABŞ-dakı Stenford universitetinin psixologiya üzrə professoru Filipp Zimbardo ciddi bir eksperiment aparmışdı. Bu layihəni o, hərbi-dəniz qüvvələri komandanlığının sifarişi və maliyyə yardımı ilə həyata keçirmişdi. O, psixi cəhətdən sağlam və yaxşı maddi şəraitə malik olan 48 nəfər könüllü adamın yarısını püşk üzrə iki həftə ərzində yaxşı pul almaq hesabına dustaqxana məhbuslarının mühafizəçisi, qalan yarısını isə eyni müddətə məhbus təyin etməklə, belə mühitdə yaşamalarına şərait yaratmışdı. Altı gündən sonra eksperimenti öz vəhşiliyinə və sosial təhlükəsinə görə dayandırmaq lazım gəlmişdi. Mühafizəçi kimi xidmət edənlər çox sürətlə qəddar sadistlərə çevrilmişdilər, dustaq kimi olanlar isə bütünlüklə insan ləyaqətini və müqavimət iradələrini itirmişdilər. Məlum olmuşdu ki, tapşırılan sosial rol adamı bütünlüklə dəyişdirməyə qadirdir. Eksperiment aydın göstərdi ki, şəraitdən asılı olaraq adamlar qəddarlara, vəhşilərə, həm də tam başqa bir şəraitdə isə iradəsini, ləyaqətlərini, insan sifətini itirmiş zombilərə, canlı insan olsalar da, komanda ilə hərəkət edən robotlara çevrilirlər.


Zimbardonun eksperimenti mühüm məsələni elmi cəhətdən izah etsə də, bəşəriyyət onun nümunələri, özü də kütləvi nümunələri ilə çoxdan tanış idi. Hitler və onun natsist partiyası kiçik istisnalarla bütün alman xalqını başqa........

© 525-ci Qəzet


Get it on Google Play