Diyalektik bize her şeyi tersten düşünmeyi öğretir. Onun için bu metod pek de hoş karşılanmaz. Çünkü işletildiğinde pek ağız tadı bırakmaz. Terletici ve yıpratıcıdır. Hiçbir kavramı tek başına bırakmaz. Eskilerin dediği gibi “mefhûm-u muhalifini, yâni karşıtını düşünmeyi dayatır. Tam da bir kavramın hakkının verildiğini düşündüğünüz anda, “acaba hakkı verilen onun zıddı olmasın?” diye sordurur.

Dia, çok katmanlı mânâları ihtiva eden bir kelimedir. Orijinal olarak Grekçeden gelir. Fotoğrafçılıkta dia, fotoğrafın pozitif tarafını ifâde eder. Meselâ İngilizce day, yâni aydınlığın hüküm sürdüğü gün kelimesi de oradan türemiştir. Ama matematiksel mânâsı daha köklüdür. İki, iki katı ve çap gibi mânâları besler. Meselâ İngilizcede two, Fransızca deux -dö okunur-, Almanca zwei gibi kelimeler hep dia’nın bozulmuş halleridir.

Dia’nın teolojik mânâları ise çok çarpıcıdır. Müslümânlar olarak biliriz ki şeytân ikiliklerde gizlenir. Kulları ikilikler üzerinden şaşırtır ve yoldan çıkarır. Batı lisanlarında da şeytân benzer bir algılamanın mevzuudur. Demon İngilizcede buradan neşet eder. Fransızcadaki karşılığı olarak diabolique, şerri, yâni şeytanî olanı anlatır. Yâni onlar da şeytânî olanı anlatmak için ikiyi veyâ ikiliği kullanırlar. Aldoux Huxley, Kadim Felsefe başlıklı kitabında bunu uzun uzun anlatır.

Hâl böyleyken, bize her şeyin karşıtını düşündüren diyalektik akıl veyâ metodu şeytâni akıl olarak görmek, yargılayıp reddetmenin önünde sanki hiçbir mâni kalmaz. Kategorik olarak Allah’ın birliği meselesi tam da burada karşılığını buluyor. Bizi doğru yola, Sırât-ı Müstakime taşıyacak olan da budur. Muvahhid, yâni birleyici olmak olmak da bunu anlatır. Ama meselenin bu kadar basit olduğu kanaatinde değilim. Bize, her şeyin zıddı ile kâim olduğuna işâret eden tasavvufî bilgeliğin ikâzı tam da burada yerine oturuyor. Çünkü sûfîlere göre birliğe, yâni selâmete ermek zıddiyetlerin iyi anlaşılması, kavranması vahdete ermenin ön şartıdır. Birliğe ermek ancak ikilikler arasındaki şaşırtıcı geçişlerde saklı olan tuzakların aşılması ile kâbildir. Tasavvufî metodlara göre birliğe........

© Yeni Şafak