menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Sosyalizmin geçmişine özeleştirel ve savunmacı bir bakış

20 0
29.10.2026

‘Reel’ sosyalizm deneyimlerinde yaşanan ‘başarısızlık’ konusunda, sosyalistlerce ‘bir tarihsel dönemin sonu’ (sosyalizm karşıtlarınca da ‘tarihin sonu’) değerlendirmeleri yapıldı ve “sosyalizmin bir tarihsel döneminin bittiği, yeni bir tarihsel dönemin başladığı bir dönüm noktasında, dünyanın herhangi bir ülkesinde sosyalist bir hareketin ilerleyebilmesi, dünya çapında yaşanmış sosyalizm uygulamalarının her bakımdan köklü ve devrimci bir eleştirisine bağlıdır” denildi. 

Karl Radek “Devrim, karşı devrimin şiddetiyle çökerse Anka Kuşu gibi küllerinden yeniden doğar. Ama sosyalist karakterini kaybederek emekçileri hayal kırıklığına uğratırsa, bu darbe devrimin geleceği bakımından on misli daha kötü sonuçlara yol açar” diyor. Bu tespiti doğrulayan (en fazla ‘on misli’ öngörüsünün çok iyimser sayılabileceği tartışılabilir) bir dünyada yaşadığımız çok açık. Bu nedenle, sosyalizm adına geçmişte yaşananlar konusunda somut, nesnel ve ikna edici bir özeleştiri ve savunma zorunludur. Asla bitmeyecek (donmuş ve dogmatik bir ‘ideolojik bataklığa’ düşmemek için asla bitmemesi gereken) bir ‘tartışma sürecinin’ ana başlıkları konusunda; 

1-Öncelikle, geçmiş (reel) sosyalizm deneyi için ‘vicdan ve hakkaniyet’ bağlamında ne söylenebilir? 

Hakkaniyetli her insan, sosyalizm konusundaki eleştirilerin kapitalizm ile karşılaştırarak yapılmadığını, ‘kapitalizm zaten çok kötü ama sosyalizm de hayal kırıklığı yarattı’ mealinde olduğunu bilir. Örtük kapitalizm yandaşlığının en sık rastlanan versiyonu, sosyalizmi ‘idealar evrenindeki’ kusursuz hali ile bir ütopya olarak kabul etmek ve ‘insanlar aleminde’ uygulamaya çalışırken ortaya çıkan kusur ve zaafları kabul edilemez bulmak; yaşananlara ilişkin zorunluluk halleri ve hafifletici nedenlerle hiç ilgilenmeden, mükemmel olmayacaksa hiç olmasın, bari ütopya kirlenmesin diyerek var olan durumu (kapitalizmi) kader haline getirmek şeklinde gerçekleşiyor. 

Kapitalizmin beş yüz yıldır (ve öncesindeki tüm sınıflı toplum tarihinin) biriktirdiği sınırsız acıların üzerine kurulan ve insanlığın ezici çoğunluğuna insanlık dışı koşulları dayatan, irrasyonel ve krizlerle dolu bir düzen olduğunu bilen ve anlayış gösteren liberal zihniyet, reel sosyalizmin düzeltilebilecek, değiştirebilecek, kaçınılabilecek (geçiş dönemlerinde katlanılması istenen ve uygun koşullar oluştuğunda düzelecek) hata veya eksiklerine asla tolerans göstermemekte ve vahşi kapitalizmi alternatifsiz bırakmaktadır. 

En yandaş kapitalist bile (ki gezegenimizde ‘kapitalist’ pek bulunmaz; çoğunlukla liberal, özgürlükçü, demokrat vb. sözcükleri ile kapitalizm gizlenir) beş yüz yıldır engelsiz egemen olan kapitalizmin dünyayı nasıl mahvettiğini görmezden gelemez. Bütün zaaflarına rağmen sosyalizmin halkın eğitim, sağlık, barınma, iş, emeklilik, sosyal güvenlik gibi asli ihtiyaçları konusunda yaptığı atılımlar, aynı alanlarda kapitalizm altındaki insanlığın ezici çoğunluğunun sefaletiyle karşılaştırılamaz. Bu nedenle, itirazın özü emekçi halkın, insanlığın ezici çoğunluğunun kazanımları değil, bir avuç sömürücü azınlık ve onların ‘lütufları’ ile yaşayan ve sömürücülerin yanına tırmanma hayalleri içindekilerin çıkarlarıdır. 

A. İlyas Başsoy’un aktardığına göre Everett Rogers ‘Yeniliklerin Yayılımı’ kitabında toplumu öncüler, takipçiler ve statükocular diye üçe bölmüş. Her 100 kişiden, iki veya üç kişi öncü olabilirmiş. Öncülerin söylediklerinin en fazla 13 kişi (takipçiler) tarafından duyulacağını, kalan seksen küsur kişinin ise tepkilerini ya fısıldayarak verdiğini ya da hiç tepki vermediklerini, ‘tantananın’ tamamını öncüleri takip eden 13 kişinin çıkarttığını söylemiş (‘Hegemonya’ dinamiğinin ya da ‘Her çağın egemen düşünceleri, egemen sınıfın düşünceleridir’ tezinin ‘kadim’ olduğuna ilişkin bir örneği de Ateş Uslu’nun ‘Siyasal Düşüncelerin Toplumsal Tarihi’ kitabında buluyoruz: “Abbasi hilafetinin en etkili yazarı ve çevirmeni İbnu’l Mukaffa’ya göre; Topluluğun üç bileşeni vardı: Çoğunluğu cahillerden oluşan, kendi görüşlerini belirlemeyen halk, Allah’ın din ve akıl ehli olarak yarattığı az sayıda kişi (seçkinler) ve halife (imam). Seçkinler halkı yola getiriyor, halifeyse seçkinleri doğruya yöneltiyordu. Yöneticiler yönetilenlerin rızasını almalıydı, ancak bütün insanların rızasını almak olanaksız olduğundan seçkin ve akıllı kişilerin rızasının aranması gerekiyordu.).  

İşçi sınıfının büyük fabrikalarda birlikte (yüz yüze) çalıştığı; işçi mahallelerinde (aile bireyleriyle beraber) komşu, arkadaş, dost olduğu; işçi örgütlerinde birlikte mücadele ettiği ve birbirlerinin dertlerini ‘içeriden’ bildiği koşullar geride kaldı. Kapitalizm (kentleşmenin ve teknolojik yeniliklerin sağladığı tüm olanakları da kullanarak) Fordist yığınsal üretimi aşarak tam zamanında (just-in-time), stoksuz, parçalı, mobil, siparişe göre yeniden işlevlendirilen genel amaçlı, programlanabilir otomasyon teknolojileriyle üretim organizasyonlarını değiştirerek, ‘esnek üretim’ modellerini yaygınlaştırarak (işçi havzalarını ise kentsel dönüşüm, mutenalaştırma gibi yöntemlerle dağıtarak) işçi sınıfının örgütlenme ve dayanışma olanaklarını daralttı.  

Bilginin, iletişimin, yayın-dağıtım olanaklarının tekelleşmesi nedeniyle, ideolojik hegemonya araçlarına hükmeden (gazeteleri hazırlayan, televizyonlara içerik üreten, kitapları yazan, salon-galeri-atölye gibi olanakları el altında tutan, tartışma programlarına ‘uzman’ olarak katılan) beyaz yakalı orta sınıfın (toplumu ideolojik ve kültürel olarak yönlendiren entelektüel azınlığın) üst sınıfa dahil olabilme hayalleri ile manipule ettiği bir habitus içindeyiz. Emekçi kitleler ise, içine itildikleri derin yoksulluk ve yoksunluk koşullarında hayatta kalmak........

© sendika.org