Tanrı’dan halka: Halk rızası ve toplumsal meşruiyetin uzun tarihi

Modern öncesi tarım toplumlarında meşruiyet dini hükümlere ve doğrudan “Tanrı iradesine” bağlanırdı. Yani iktidarın meşruiyeti kutsaldan, gelenekten ve hanedandan gelir; halk rızası ise adalet, asayiş ve maişet sağlandığı sürece devam ederdi. Halk rızası meşruiyetin kaynağı değildi ama meşruiyetin sürdürülebilirliği için halk rızası gerekliydi. Modern sanayi toplumunda ise meşruiyetin kaynağı bizzat halk iradesi haline gelir. Artık yöneticiler “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” değil, ama halkın temsilcisi ve hizmetkârı konumundadır. 

GİRİŞ: HALKIN RIZASI VE İKTİDARIN MEŞRUİYETİ

Siyaset tarihinin en temel sorularından biri şudur: İnsanlar neden yönetilir ve niçin itaat eder? Bu soru yalnızca devletin zor kullanma kapasitesiyle açıklanamaz. Çünkü her iktidar belli ölçüde zor kullanma gücüne sahip olsa da, uzun vadede yalnızca zorla ayakta kalamaz. Vergi toplamak, asker sevk etmek, hukuk koymak, ceza vermek ve kamu düzenini sağlamak için devletin maddi güce ihtiyacı vardır; fakat bu gücün toplum nezdinde kabul edilebilir görünmesi için daha derin bir zemine, yani meşruiyete ihtiyacı vardır. Meşruiyet, iktidarın yalnızca fiilen güçlü olmasını değil, aynı zamanda yönetilenler tarafından haklı, makul ve kabul edilebilir görülmesini ifade eder.

Bu nedenle halk rızası ile meşruiyet arasındaki ilişki, insanlık tarihinin farklı dönemlerinde farklı biçimler almıştır. Tarım toplumlarında, imparatorluklarda, krallıklarda, site devletlerinde ve geleneksel hanedan düzenlerinde halk rızası bütünüyle önemsiz değildi; fakat meşruiyetin ana kaynağı halkın iradesi değildi. Modern sanayi toplumunda ise bu ilişki köklü biçimde değişti. Egemenliğin kaynağı kutsal düzenden, hanedandan ve gelenekten halka, millete ve yurttaş iradesine doğru kaydı. Bugün yaşadığımız küresel çağda ise meşruiyet yalnızca ulusal toplum içinde değil, uluslararası kamuoyu, hukuk, medya, piyasalar ve kurumlar düzeyinde de üretilen çok katmanlı bir olgu haline geldi.

MODERN ÖNCESİ TARIM TOPLUMLARINDA MEŞRUİYET

Modern öncesi dünyada siyasal iktidarın meşruiyeti çoğu zaman aşkın veya kutsal bir düzene dayandırılırdı. Mısır firavunlarından Mezopotamya krallarına, Çin imparatorlarından Orta Çağ Avrupa monarşilerine, Roma’nın kutsal imparatorluk fikrinden Osmanlı’daki nizam-ı âlem anlayışına kadar birçok siyasal düzen, kendi hükmetme hakkını yalnızca askeri başarıya değil, kozmik, dini veya geleneksel bir düzene bağlamıştır. Padişah Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesi, imparator göğün oğlu, sultan dinin ve düzenin koruyucusu, hanedan ise tarihsel sürekliliğin taşıyıcısı olarak görülürdü.

Bu yapılarda halk, modern anlamda egemenliğin sahibi değildi. Halkın yöneticiyi seçme, denetleme veya görevden alma hakkı kurumsal olarak tanınmış değildi. Fakat buradan halk rızasının hiç önemli olmadığı sonucuna varılamaz. Tam tersine, geleneksel toplumlarda da iktidarın sürdürülebilirliği halkın gündelik hayatında üretilen bir kabul ilişkisine bağlıydı. Bu kabulün temel şartları ise adalet, asayiş ve maişetti. Devlet adalet dağıtıyor, aşırı vergi yüküyle toplumu ezmiyor, güvenliği sağlıyor, dini ve toplumsal düzeni koruyor, üretim ve geçim şartlarını bütünüyle tahrip etmiyorsa halkın itaati devam ediyordu.

Bu nedenle modern öncesi düzende halk rızası, iktidarın kaynağı değil; iktidarın süreklilik şartıydı. Yönetici kutsal, hanedanî veya geleneksel olarak........

© YeniBirlik