Bir memleketin köklü müesseseleri, günlük hadiselerin gürültüsü içinde kolayca muhakeme edilemez. Son günlerde Diyanet hakkında ileri sürülen iddiaları ve yapılan münakaşaları takip ederken insanın aklına şu sual geliyor: Diyanet hiç kurulmamış olsaydı, Türkiye'nin dinî hayatı bugün nasıl bir manzara arz ederdi? Bir asırlık teşkilatın kıymetini anlamak için biraz da tarihine ve gördüğü vazifeye bakmak gerekir.

Diyanet İşleri Reisliği, 3 Mart 1924'te kuruldu. Fakat temsil ettiği devlet geleneği Cumhuriyet'ten çok daha eskidir. Osmanlı'nın Meşihat makamından 1920'de kurulan Şer‘iyye ve Evkaf Vekâletine, oradan Diyanet İşleri Reisliğine uzanan tarihî bir devamlılık vardır. Elbette şeyhülislamlığın salahiyetleriyle bugünkü Diyanet'in vazifeleri aynı değildir. Cumhuriyet, devraldığı mirası kendi hukuk düzeni içinde yeniden teşkilatlandırmıştır. Türkiye'nin laiklik anlayışına kendine mahsus hüviyetini kazandıran hususlardan biri de budur. Devlet, din hizmetlerini bir kamu vazifesi olarak düzenlemiştir. Diyanet, farklı siyasi devirlerden geçerken temel hizmet çizgisini muhafaza etmiş, memleketin dinî hayatında köklü bir yer edinmiştir.

Bu tercihin toplumsal neticeleri üzerinde yeterince düşündüğümüzü sanmıyorum. Diyanet bulunmasaydı din elbette yaşardı. Camiler açılır, hocalar yetişir, ibadetler yerine getirilirdi. Fakat din hizmetinin idaresi nasıl şekillenirdi? Hangi mahallede hangi dinî topluluğun sözü geçer, hangi kürsüde kimin anlayışı hâkim olurdu? Dinî otorite üzerindeki rekabetin camilere taşınması, memleketin huzurunu ne ölçüde etkilerdi? Türkiye'nin dinî hayatında farklı meşrep ve geleneklerin tarih boyunca kıymetli hizmetleri olmuştur. Diyanet ise bu çeşitlilik içinde ortak bir hizmet düzeni meydana getirmiştir. Camiye giren insana mensubiyeti sorulmaz. Mihrap, herhangi bir zümrenin tasarrufuna bırakılmaz. Dinî farklılıkların toplumsal ihtilafa dönüşmesini sınırlayan bu müşterek zemin, Diyanet'in barış ve huzur bakımından taşıdığı ehemmiyeti de gösterir. Onun yokluğunda doğabilecek ayrışmaları ve kargaşayı küçümsemek, tarihî tecrübeyi ihmal etmek olur.

Merhum Ahmet Hamdi Akseki, 1947 yılında Hacı Bayram Veli Camii'nde yaptığı konuşmada şöyle diyordu: “Halkın vicdanına tahakküm, itikadı üzerinde tasarruf hakkı, en yüksek din adamında, hatta Peygamber'de bile yoktur.” Osmanlı ilmiye geleneğinde yetişmiş, iki devrin müşkül meselelerini yaşamış Akseki, bu sözle kendi makamına da hudut çiziyordu. Din hizmetinin esasını irşatta görüyor, insan vicdanını herhangi bir makamın hükümranlık sahası........

© Milat