Kızıl Îcâz Dersleri-18
Bilmek ve Kabul Etmek: Tasavvurdan Tasdike
Önceki derste mantıkla meşgul olmanın ehliyet, kaynak ve maksatla ilgili şartlarını okuduk. Şimdi Süllem, sonradan meydana gelen bilgimizin çeşitlerini açıklıyor. İlk ayrım tasavvur ve tasdiktir. Bir şeyi anlamakla onun hakkında hüküm vermek arasındaki fark, dikkatli düşünmenin başlangıcıdır.
1. Süllem’in asıl metni
Süllem Metni
إِدْرَاكُ مُفْرَدٍ تَصَوُّرًا عُلِمْ
وَدَرْكُ نِسْبَةٍ بِتَصْدِيقٍ وُسِمْ
Yaklaşık mânası: “Müfredin idraki tasavvur diye bilinir; nisbetin idraki ise tasdik diye adlandırılır.”
Buradaki müfred, yalnız tek kelime demek değildir. Esas ayrım, bir mânanın hüküm verilmeden kavranması ile bir nisbet hakkında hüküm verilmesidir. “Ağaç” ve “yeşil” mânalarını anlayabiliriz. “Bu ağaç yeşildir” dediğimizde ise yeşilliği belirli bir ağaca nispet ederiz. Bu hükmü kabul etmek, tasdik tarafına geçmektir.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz şerhi
Üstad, “idrak” kelimesini açarken nefsin fiilinden başlayarak bir münasebet, etkilenme, keyfiyet ve zihnî suret sırası üzerinde durur. Bilgi, yalnız dışarıdaki nesnenin adı değildir; bilen insanın zihninde meydana gelen bir kavrayış da vardır. Zihnî suret, zihnin onunla nitelenmesi bakımından bilgi; kendisi düşüncenin konusu yapılması bakımından da bilinen olabilir.
“Müfred” kaydını “hükmen de olsa” diye genişletir. Demek ki kelime sayısına bakarak tasavvur ve tasdik ayrımı yapamayız. Bir cümlenin mânasını anlamak, onun doğruluğunu kabul ettiğimizi göstermez.
Üstad’ın “tasavvur-ı mutlak, mutlak tasavvur değil”........
