Prošlo je desetak dana od potpisivanja Povelje o jedinstvu Islamske zajednice. Dokument su 14. avgusta u Novom Pazaru potpisali predstavnici Mešihata Islamske zajednice u Srbiji (IZuS), koji deluje u sastavu Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini (IZ BiH), i predstavnici dela Rijaseta Islamske zajednice Srbije (IZS) predvođenog Senadom Halitovićem. Posle gotovo dve decenije sukoba, podeljenih džamija, međusobnog osporavanja legitimiteta i instrumentalizacije vere u političkim obračunima, svaki stvarni korak ka smirivanju odnosa zaslužuje pažnju.

Međutim, značaj jednog događaja ne oslobađa nas obaveze da precizno odredimo šta se zapravo dogodilo. Naprotiv, upravo događaji koji se predstavljaju kao „istorijski“ zahtevaju najviše pozornosti. Povelja iz Novog Pazara ne označava ujedinjenje svih islamskih institucija i svih muslimana u Srbiji. Ona prvenstveno predstavlja pomirenje dve strukture koje su se sukobile unutar Sandžaka 2007. godine. Beogradsko jezgro IZS-a, povezano sa porodicom Jusufspahić, nije pristupilo sporazumu. Izvan sporazuma ostaje i šire pitanje institucionalnog predstavljanja etnički, jezički i kulturno veoma heterogenog muslimanskog stanovništva Srbije.

Zato je tvrdnja da je ovim događajem okončana podela Islamske zajednice nastala 2007. godine istovremeno istorijski netačna i politički utilitarna. Ona proizvodi pojednostavljenu priču o nekadašnjem jedinstvu, iznenadnom raskolu i konačnom pomirenju, dok prećutkuje da koreni institucionalne podeljenosti sežu u vreme raspada Jugoslavije.

Podela nije počela 2007. godine

U socijalističkoj Jugoslaviji postojala je jedinstvena Islamska zajednica, sa Vrhovnim saborom, Vrhovnim islamskim starešinstvom i reisul-ulemom u Sarajevu. Njena unutrašnja struktura pratila je federativno uređenje države. Za teritoriju Socijalističke Republike Srbije sedište republičkog starešinstva nalazilo se u Prištini, a ne u Beogradu ili Novom Pazaru.

Raspadom Jugoslavije nestao je i političko-teritorijalni okvir unutar kojeg je takva zajednica mogla postojati. Na zasedanju Rijaseta u Skoplju 5. februara 1993. godine formalizovana je transformacija jedinstvene jugoslovenske Islamske zajednice u više samostalnih organizacija. Nekadašnji Mešihat Islamske zajednice Srbije sa sedištem u Prištini preimenovan je u Islamsku zajednicu Kosova. Time je otvoreno pitanje ko će institucionalno predstavljati muslimane u Srbiji izvan Kosova. Na to pitanje ponuđena su najmanje dva različita odgovora.

Godine 1993. u Novom Pazaru osnovana je Islamska zajednica Sandžaka. Ona je svoj identitet gradila na kontinuitetu sa Sarajevom i na shvatanju IZ BiH kao matične verske zajednice svih Bošnjaka nezavisno od toga gde oni žive. Ta veza formalizovana je Ustavom IZ BiH iz 1997. godine, kojim je Islamska zajednica Sandžaka određena kao sastavni deo IZ BiH.

Druga institucionalna putanja oblikovana je 1994. godine, kada je u Nišu osnovan Mešihat Islamske zajednice Srbije, sa sedištem u Beogradu i nadležnošću nad teritorijom Srbije bez Kosova i Sandžaka. Njegovo postojanje zasnivalo se na drugačijoj koncepciji: na državnoj teritoriji Srbije i činjenici da muslimani u Beogradu, Vojvodini i centralnoj Srbiji ne pripadaju jednoj etnonacionalnoj zajednici.

Odvojene strukture sa centrima u Novom Pazaru i Beogradu postojale su, dakle, trinaest godina pre sukoba iz 2007. godine kada su obe pokušale da svoju nadležnost prošire na celu teritoriju Srbije, što je rezultiralo eskalacijom sukoba.

Kada su tokom 2006. godine započeti razgovori o objedinjavanju, spor se pojavio oko pitanja koja ni danas nisu rešena: gde treba da bude sedište zajednice, da li njen vrhovni poglavar treba da bude samostalni reisul-ulema Srbije ili muftija čiji izbor potvrđuje reisul-ulema u Sarajevu, i može li se institucionalno jedinstvo muslimana Srbije zasnivati na bošnjačkom nacionalnom i verskom kontinuitetu.

Novopazarski predlog predviđao je zajednicu sastavljenu od sandžačkog, beogradskog, novosadskog i preševskog muftijstva, uz duhovni primat Sarajeva. Murasele za muftije u Sandžaku, Beogradu i Novom Sadu izdavao bi reisul-ulema u Sarajevu, dok bi muraselu za preševskog muftiju izdavao poglavar Islamske zajednice Kosova.

Beogradski predlog polazio je od ideje samostalne IZS, sastavljene od više mešihata, sa vrhovnom upravom unutar granica Republike Srbije. Njegovi zagovornici pozivali su se na etničku heterogenost muslimana Srbije i na potrebu da njihova verska organizacija ne bude podređena instituciji druge države i jednom nacionalnom centru.

Pošto dogovor nije postignut, beogradska struktura je u februaru 2007. godine formirala IZS. Novopazarska struktura je u martu iste godine, na temeljima Islamske zajednice Sandžaka, konstituisala IZuS. U oktobru iste godine sukob je prodro i u sam Sandžak, kada je deo tamošnjih imama prihvatio autoritet IZS sa sedištem u Beogradu i osporio rukovodstvo Muamera Zukorlića.

Upravo taj poslednji, unutarsandžački raskol sada je potencijalno prevaziđen Poveljom, dok starija podela između beogradskog i novopazarskog institucionalnog modela ostaje.

Objedinjavanje ili pristupanje pobedniku?

Da je to tako govori i sam tekst potpisane Povelje koji ne govori o spajanju dve ravnopravne organizacije i stvaranju nove institucionalne strukture. Dokument predviđa da može postojati samo jedna Islamska zajednica sa sedištem u Novom Pazaru, da je predvodi predsednik Mešihata IZuS i muftija sandžački i........

© Peščanik