Afrika’daki bağımsızlık mücadelelerini savaş meydanları, siyasi liderler ve silahlı örgütler üzerinden okumak tabloyu eksik bırakır. Sömürgecilik gündelik hayatın içine yerleştiğinde, ona karşı verilen mücadele de evlere, mahallelere ve aile ilişkilerine taşındı. Bir tutuklama, ortadan kaybolan bir eş, hapishane kapısında bekleyen bir aile zamanla çok daha büyük bir hikâyenin parçası hâline gelebiliyordu. Sarah Maldoror’un 1972 tarihli filmi Sambizanga böyle bir hikâye anlatıyor.

Film, 1960’ların başında Portekiz sömürgesi Angola’da geçiyor. Merkezde tutuklanan eşi Domingos’u arayan Maria var. Maria’nın başta tek derdi kocasının nerede olduğunu öğrenmek. Yol boyunca tanıştığı insanlar, tanık olduğu baskı ve sömürge düzeninin gündelik yüzü bu kişisel arayışı adım adım siyasal bir farkındalığa çeviriyor.

Bir Mahalle, Bir Hapishane, Bir Tarih

Filmin adı, Luanda’nın yoksul işçi mahallelerinden birinden geliyor. Sömürge yönetiminin siyasi tutukluları kapattığı hapishanelerden biri de Sambizanga’daydı. 4 Şubat 1961’de Luanda’da sömürge yönetimine karşı silahlı saldırılar düzenlendi ve şehirdeki hapishaneler bu saldırıların hedefleri arasındaydı. Bu tarih bugün Angola’nın bağımsızlık savaşının başlangıcı olarak kabul ediliyor. Maria’nın kocasını aradığı günler bu ayaklanmadan kısa bir süre öncesine denk gelir. Film ayaklanmanın kendisini göstermez. Onu hazırlayan gerilimi, korkuyu ve mahallelerde sessizce kurulan dayanışmayı anlatır.

Angola’ya Uzanan Bir Yönetmen

Sarah Maldoror 1929’da Fransa’da doğdu. Babası Karayipler’de, Fransa’ya bağlı denizaşırı bir bölge olan Guadeloupe’tandı. Maldoror, sömürgecilik karşıtı mücadeleleri sinemasının merkezine koyan öncü yönetmenlerden biri oldu. Sambizanga çoğu kaynakta Afrika’da bir kadının çektiği ilk uzun metrajlı filmlerden biri olarak anılır. Angola ile bağı bu filmden çok önce başlamıştı. Gillo Pontecorvo’nun La Bataille d’Alger filminin hazırlık sürecinde asistan olarak çalıştı. Ardından Angola’daki bağımsızlık mücadelesini konu alan Monangambé adlı kısa filmi çekti. Bu ilginin bir de kişisel tarafı vardı. Hayat arkadaşı Mário Pinto de Andrade, Angola Halk Kurtuluş Hareketi’nin (MPLA) kurucularından ve ilk başkanıydı. Andrade, Sambizanga’nın senaryosunu Maldoror ve Fransız yazar Maurice Pons ile birlikte kaleme aldı. Film bu yüzden mücadeleye dışarıdan bakan bir gözlemcinin işi gibi durmaz. Hareketin içinden gelen bir bakışı taşır.

Kongo’da Çekilen Bir Angola Filmi

O yıllarda Angola’da çekim yapmak mümkün değildi, ülke hâlâ Portekiz yönetimi altındaydı. Film bu nedenle komşu Kongo’da, Brazzaville çevresinde çekildi. Oyuncuların büyük kısmı profesyonel değildi. Maria’yı Yeşil Burun Adaları’ndan ekonomist Elisa Andrade, Domingos’u ise Kongo’da sürgünde yaşayan Angolalı militan Domingos de Oliveira canlandırdı. Kadronun bağımsızlık........

© Milat