İran’da haftalardır süren protestoların arkasında yıllardır biriken derin bir ekonomik kriz yatıyor. Riyalin çöküşü, yüksek enflasyon ve yaptırımların yarattığı darboğaz, İran İslam Cumhuriyeti’nin ekonomik taşıyıcılığını ciddi biçimde zorluyor.

İran’da aralık ayının son günlerinde başlayan ve kısa sürede ülke geneline yayılan protestoları asıl tetikleyen ekonomi oldu.

Başkent Tahran’daki Kapalı Çarşı esnafının kepenk kapatarak sokağa çıkması, yalnızca anlık bir tepki değil; uzun süredir derinleşen bir geçim krizinin dışavurumuydu.

Ulusal para birimi riyalin tarihi dip seviyelere gerilemesiyle birlikte, gıda, ilaç ve enerji gibi temel kalemler geniş toplum kesimleri için karşılanamaz hale geldi. Öğrenciler, küçük esnaf ve maaşlı çalışanlar protestolara katılırken, ekonomik talepler kısa sürede rejim eleştirisine dönüştü.

Bu yönüyle bugünkü tablo, İran’da ekonominin artık yalnızca sosyal refah değil, siyasal istikrar meselesi haline geldiğini gösteriyor.

Peki İran ekonomisi nasıl çöktü?

İran ekonomisindeki krizin en somut göstergesi, para birimindeki sert değer kaybı.

Gayriresmi piyasalarda dolar kuru 1,47 milyon riyali aşarken, riyalin yalnızca son bir yıldaki değer kaybı yaklaşık yüzde 80’e ulaştı. Euro ve sterlin de benzer biçimde tarihi zirvelerde işlem görüyor.

Uluslararası Para Fonu’na (IMF) göre İran’da yıllık enflasyon 2025 itibarıyla yüzde 42 seviyesinde. Ancak gıda enflasyonu bunun çok üzerinde seyrediyor. Bazı temel ürünlerde fiyat artışları yüzde 70’i aşarken, kimi kalemlerde yüzde 110’a varan zamlar rapor ediliyor. Bu tablo, gelirlerin yerinde saydığı bir ortamda hane halkının alım gücünü hızla eritiyor.

Yerel medyada daha önce yayımlanan veriler, nüfusun yaklaşık yarısının günlük 2 bin 100 kalori standardının altında beslendiğini ortaya koymuştu. Son kur şoku ve fiyat artışlarıyla birlikte bu durumun daha da ağırlaştığı ifade ediliyor. Ekonomistler, mevcut tabloyu “kur şoku ile kronik enflasyonun birleşimi” olarak tanımlıyor. Bu kombinasyon, bireylerin ve işletmelerin en temel ekonomik kararları bile alamaz hale gelmesine yol açıyor.

İran ekonomisi onlarca yıldır yaptırımlar altında. 1979’dan bu yana uygulanan kısıtlamalar, özellikle nükleer program gerekçesiyle 2000’li yıllarda ağırlaştı. 2015 nükleer anlaşması kısa süreli bir rahatlama sağlasa da, Donald Trump’ın 2018’de........

© Medyascope