Endüljans Orta Çağ’da kaldı mı, yoksa yalnızca biçim mi değiştirdi?

Orta Çağ’da kilise, günahların ardından bağışlanma ve kurtuluş arayan insanlara “endüljans” adı verilen belgeler sunuyordu. Aslında endüljans, Katolik öğretisinde günahın doğrudan satın alınması değil, bağışlanmış günahların dünyevi cezalarına ilişkin bir af uygulamasıydı. Ancak zamanla bu uygulamanın parayla ilişkilendirilmesi, dinî otoritenin para ve güçle iç içe geçmesi, tarihin en büyük vicdan tartışmalarından birini doğurdu.

İnsanın aklında ise basit, fakat sarsıcı bir soru kaldı; parayı veren, günahından kurtulabiliyorsa adaletin anlamı nedir?

Aradan yüzyıllar geçti. Dünyalar değişti, imparatorluklar yıkıldı, devletler kuruldu. Hukuk sistemleri gelişti, anayasalar yazıldı, mahkemeler kuruldu. İnsanlık, adaletin kişilerin iradesine değil, evrensel ilkelere dayanması gerektiğini öğrendiğini düşündü.

Peki gerçekten öğrendik mi?

Bugün aynı soruyu başka kelimelerle sormak gerekiyor: Para, makam, siyasi güç, nüfuz veya toplumsal itibar; insanı işlediği bir suçun sonuçlarından kurtarabilir mi? Güçlü olanın yaptığı yanına kalıyor, güçsüz olan ise hukukun bütün ağırlığıyla karşı karşıya kalıyorsa burada adaletten söz edilebilir mi?

Din, insanın vicdanına seslenir. İyiyi kötüden, hakkı haksızlıktan ayırmaya; insanı kendi davranışlarıyla yüzleşmeye çağırır. Hukuk ise toplum düzenini korumak, hakları güvence altına almak ve uyuşmazlıkları belirli kurallar çerçevesinde çözmekle yükümlüdür.

Elbette dinî hüküm ile hukuki hüküm aynı değildir. Birinin dayanağı inanç ve dinî öğreti, diğerinin dayanağı ise yürürlükteki hukuk düzeni ve adil yargılama ilkeleridir. Fakat ikisinin de adalet tartışmasında buluştuğu temel bir ölçü vardır; hiç kimse, sırf sahip olduğu güç nedeniyle başkasının hakkını çiğneme ayrıcalığına sahip değildir.

Din adına karar veren kişi de hukuk adına hüküm veren hâkim de kendi yetkisinin sınırlarını bilmek zorundadır. Çünkü yetki, kişiye adalet dağıtma hakkı verdiği kadar, adaletsizlik yapmama sorumluluğu da yükler.

Bir dinî otoritenin inancı kendi çıkarına alet etmesi ne kadar yanlışsa bir hukuk otoritesinin kanunu kişisel, siyasi veya ekonomik çıkarların aracı hâline getirmesi de o kadar yanlıştır.

İnancı istismar etmek başka, hukuku istismar etmek başkadır. Fakat ortaya çıkan sonuç bazen aynıdır; hakikat geri çekilir, güç öne çıkar; hak sahibi beklerken, ayrıcalık sahibi yoluna devam eder!

Endüljans tartışmasının asırlardır hatırlanmasının nedeni yalnızca geçmişte yaşanan dinî bir ihtilaf değildir. Asıl mesele, insanın kendi yanlışlarıyla yüzleşmek yerine........

© Yeniçağ