Filistin kökenli tarihçi İrfan Şahid’in (öl. 2016) kaleminden ‘Saraken’ sözcüğü

Mehmet Akif Erdoğru

Saraken, Avrupa'da Araplar ve nihayetinde Yakın Doğu'nun diğer İslam halkları için hem İslam öncesi hem de Orta Çağ'da kullanılan muğlak bir terimdir. Saraken, Klasik yazarların ve din adamlarının Araplar için kullandığı birçok terimden biriydi. Diğerleri Arabes, Skenitai, Tayyaye, İsmailitai ve Hagarenoi'dir. Arapların kendilerinden bahsederken kullanmadıkları bir terim olmasına rağmen, tüm bu terimler arasında en yaygın olanı haline geldi. Terim, *Sarak’ ve Yunanca ‘enos’ ekinden oluşan bir türetmeydi ve hem etimolojisi hem de tanımı tartışmalıdır.

Bu terim için birçok etima önerilmiştir, örneğin şark (doğu), saraka (çalmak) ve Savarik (bir kabile), ancak hepsi incelenmiş ve yetersiz bulunmuştur. Bu konuda yaygın ilgi gören en son çalışma, etimolojisinin şrkt, yani şirket olduğunu ileri sürmektedir. Bu terim, Ruvafa'daki Semud yazıtında bulunan iki dilli Yunanca-Aramice bir terimdir. Bu yazıtın yakından incelenmesi, şrkt teriminin şrbt (kabile) kelimesinin yanlış okunduğunu ortaya koyana kadar, bu etimolojiye karşı birçok ciddi itirazda bulunulmuştur. Bu sonuç, yazıtın Yunanca versiyonunda şrbt kelimesinin tam karşılığı olan ethnos kelimesiyle desteklenmektedir. Sarakenos'u açıklamaya yönelik tüm bu girişimlerin başarısızlığı, uzun zaman önce Theodor Nöldeke (Alman şarkiyatçı, öl.1930) tarafından gerçek etimoloji olarak kabul edilen Klasik yazarların terim hakkında söylediklerine geri dönülmesini gerektirmektedir. Bununla ilgili en eski kesin kanıtlar, MS 1. yüzyıla kadar uzanmaktadır. O dönemde, hekim-eczacı Anazarboslu Dioscorides, Nebatiler aracılığıyla ithal edilen Sarazen ağacından bahsetmiş ve Plinius ise Sarakenlerden Nebatilerin ötesinde yaşayan Arcaniler olarak bahsetmiştir. Dolayısıyla, iki yazar da Sarakenleri kuzeybatı Arabistan'da bir halk olarak belirlemiş ve terimin genel değil, özel bir terim olduğunu açıkça belirtmiştir. Batlamyus, Coğrafya adlı eserinde........

© tarihistan.org