Kut’tan Tahta: Türk Devlet Geleneğinde İktidarın İzleri

İslamiyet öncesi Türk devlet anlayışında hükümdara yönetme yetkisini veren unsurlardan biri kut idi. Kut, hükümdara Tanrı tarafından verildiğine inanılan yönetme ve hükmetme yetkisiydi. Fakat burada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir ayrıntı vardı:

Kut yalnızca bir hükümdarın şahsında düşünülmüyordu.

Hanedan mensupları da hükümdarlık üzerinde hak iddia edebiliyor, bu hak ise kimi zaman devletin devamlılığını sağlarken kimi zaman da taht mücadelelerinin kapısını aralıyordu.

İşte Türk devlet anlayışındaki taht mücadelelerinin köklerinden biri belki de tam olarak burada yatıyordu.

Çünkü hükümdar öldüğünde geride yalnızca boş bir taht kalmıyordu.

O tahta oturabilecek, hükümdarlık iddiasında bulunabilecek bir hanedan kalıyordu.

Bu sebeple Türk devletlerinde hükümdarlık hiçbir zaman yalnızca “babanın oğluna bıraktığı bir koltuk” meselesi olmadı. Hanedanın farklı üyeleri de iktidar üzerinde hak sahibi olabiliyordu.

Devlet bir kişiden ibaret değildi.

Kadim bir Türk geleneği idi.

Ve belki de en önemlisi, iktidarın kime ait olduğuna dair sürekli devam eden bir mücadeleydi.

Osmanlı Devleti’ne geldiğimizde ise bu anlayış zaman içerisinde farklı biçimlere bürünecekti.

Osmanlı hanedanında veraset anlayışı yüzyıllar boyunca aynı kalmadı. Tahtın kime geçeceği konusunda farklı dönemlerde farklı çözümler ortaya çıktı. Zamanla hükümdarın oğulları arasındaki mücadeleler belirginleşti; Fatih Sultan Mehmed döneminde ise nizâm-ı âlem düşüncesiyle kardeş katline hukuki bir çerçeve kazandırıldı.

Buradaki mesele yalnızca bir kardeşin öldürülmesi değildi.

Asıl mesele, devletin bekası ile hanedanın hayatı arasında yapılan korkunç tercihti.

Diğer tarafta devlet.

Ve Osmanlı siyasal düşüncesi uzun bir dönem boyunca bu ikisi arasında “devletin bekası” lehine tercih yaptı.

Fakat zaman yine değişti.

I. Ahmed’in getirdiği "ekber-erşet" sistemi onun 1617’de ölümünden sonra kardeşi Mustafa’nın tahta çıkmasıyla birlikte hanedanın en yaşlı erkek üyesinin tahta geçmesine dayanan anlayış güç kazandı. Zaman içerisinde ekber ve erşed anlayışı yerleşti.

Yani yüzyıllar boyunca aynı hanedan içerisinde hükümdarlığın kime geçeceği konusunda farklı çözümler denenmişti.

Fakat burada dikkat çeken başka bir şey vardı.

Türk devlet geleneğinde yönetim hiçbir zaman yalnızca tek bir kişinin hikâyesinden ibaret değildi.

Bizi yeniden Orta Asya’ya götüren de tam olarak bu düşüncedir.

Doğu ve Batı: İki Kanatlı Devlet

Türk devlet teşkilatının dikkat çekici unsurlarından biri, bazı dönemlerde görülen ikili teşkilat, yani ülkenin doğu ve batı kanatları şeklinde örgütlenmesiydi.

Asya Hunları ve özellikle Göktürkler döneminde bu yapılanmanın çeşitli biçimlerini görmek mümkündü.

Doğu, merkezî hükümdarın bulunduğu kanattı.

Batı ise hanedanın başka bir üyesinin yönetimine bırakılabiliyordu.

Ama tek bir siyasi bütünlük.

Belki de bu yüzden Türk devlet tarihine yalnızca tahtların ve hükümdarların tarihi olarak bakmak eksiktir.

Çünkü bazen devlet, tek bir hükümdarın iradesinden çok daha büyük bir şeydi.

Ve ikisi birlikte hareket ettiği sürece devlet ayakta kalıyordu.

Bugün bu yapıya baktığımda zihnimde bir kuş beliriyor.

Tarih kaynaklarının bize “devlet iki kanatlı bir kuştur” dediğini söylemiyorum.

Bu benim geçmişe bakarken kurduğum bir benzetme.

Ama güçlü bir benzetme.

Çünkü kuşun uçabilmesi için iki kanada ihtiyacı vardır.

Bir kanat eksik olduğunda kuşun gökyüzündeki hâkimiyeti sona erer.

Belki devlet de böyledir.

Tek bir başı vardır ama bazen iki kanada ihtiyaç duyar.

Ve bu düşünce bizi 1040 yılına, Dandanakan Savaşı’na götürür.

Dandanakan: Çift Başlı Kartalın Doğuşu

Gazneliler yenilmiş, Selçuklular bağımsızlıklarını kazanmıştı.

Selçuk Bey’in torunları Tuğrul Bey ve Çağrı Bey, artık yalnızca bir hanedanın iki mensubu değil, yeni bir devletin iki büyük siyasi aktörüydü.

1035’te Gaznelilere karşı kazanılan zaferlerin ardından Horasan’a doğru ilerleyen Selçuklular, 1037’de Merv’i ele geçirdiler.

Nihayet 1040 yılında Dandanakan’da Gaznelileri mağlup ettiler.

Artık Selçuklular için yeni bir dönem başlamıştı.

Tuğrul Bey sultan ilan edildi.

Büyük Selçuklu Devleti tarih sahnesine çıktı.

Fakat burada yalnızca bir devletin kuruluşunu........

© tarihistan.org