Bir toplumun çöküşü, yanlışların normalleştiği yerde başlar.

Çürüme kapımızı bir anda kırmadı. Önce aralıktan sızdı. Küçük bir haksızlıkla, görmezden gelinen bir yanlışla, hesabı sorulmayan bir olayla başladı. Her seferinde biraz sustuk, biraz alıştık, biraz daha geri çekildik. Sonra bir gün dönüp baktık ki dün karşısında ayağa kalkacağımız şeyler, bugün hayatın sıradan bir parçası haline gelmiş.

Bir toplum bir günde çürümez. Önce değerlerinden taviz verir, sonra tavizlerini savunur, en sonunda da kaybettiklerini normal kabul eder.

Peki, biz bu hale nasıl geldik?

Bir yanda ay sonunu getirebilmek için hesap yapan, market raflarında fiyat etiketlerine bakıp almak istediklerini yerine bırakan milyonlar… Çocuğunun ihtiyacını karşılayamadığı için içine kapanan anne babalar, yıllarca çalıştığı halde geçinemeyen emekliler, emeğinin karşılığını alamadığını düşünen insanlar…

Diğer yanda servetlerin nasıl kazanıldığına ilişkin cevap bekleyen sorular, kamuoyunu meşgul eden yolsuzluk iddiaları, ayrıcalık tartışmaları ve rant uğruna gözden çıkarılan ortak değerler…

Bir insanın sofrasından eksilen her lokma, tek başına bir ekonomik gösterge değildir. Bazen bir annenin çocuğuna söyleyemediği bir söz, bazen bir babanın saklamaya çalıştığı çaresizlik, bazen de bütün hayatını çalışarak geçirmiş bir insanın yaşadığı değersizlik duygusudur.

İnsan yoksulluğa karşı mücadele edebilir. Fakat emeğinin karşılığını alamadığına, kuralların herkese eşit uygulanmadığına ve başkalarına tanınan imkanların kendisinden esirgendiğine inanmaya başladığında, yalnızca geçim sıkıntısı yaşamaz; adalet duygusu da sarsılır.

Yoksulluk insanın imkanlarını daraltır; adaletsizlik ise yarına duyduğu güveni aşındırır.

Bir ülkede çalışmanın, üretmenin ve dürüst kalmanın değerini koruyamıyorsak neyi kaybettiğimizi yeniden düşünmeliyiz. Liyakat yerini biata, ehliyet yerini yakınlığa, hak edenin önüne ayrıcalıklar geçtiğinde zarar yalnızca bir görevin yanlış kişiye verilmesiyle sınırlı kalmaz. Kurumlara duyulan güven zayıflar, gençlerin emeğe olan inancı kırılır, toplumun ortak geleceği yara alır.

İnsan kendi kendine sorar: Ben ne kadar çalışırsam çalışayım, hakkım olanı elde edebilecek miyim?

Bir ülke için bundan daha ağır sorulardan biri de budur. Çünkü adalet duygusunu kaybeden insan yalnızca bugünden şüphe etmez; yarına ilişkin hayallerini de sorgulamaya başlar.

Liyakat sustuğunda ehliyet değil, yakınlık konuşur; bedelini ise yalnızca dışarıda kalanlar değil, bütün toplum öder.

Adaletin varlığı kadar, herkes için işlediğine duyulan güven de önemlidir. Denetimin zayıfladığı, sorumluluğun belirsizleştiği ve hesap verebilirliğin tartışmalı hale geldiği ortamlarda yanlışların tekrarlanması kolaylaşır. Cezasızlık algısı büyüdüğünde kuralların caydırıcılığı aşınır; insanlar haklarını koruyacak mekanizmaların gerçekten işleyip işlemediğini sorgular.

Güpegündüz yaşanan silahlı hesaplaşmalar, suç örgütlerine ilişkin haberler ve şiddetin gündelik hayatın parçası haline gelmesi, güvenlik ve hukuk üzerine ciddi sorular doğurur.

Bir toplumda insanın kendisini güvende hissetmesi, yalnızca sokakların güvenli olmasıyla sağlanamaz. Hakkını aradığında dinleneceğine, suç işlendiğinde soruşturulacağına, güçlüyle güçsüz arasında hukuk bakımından ayrım yapılmayacağına inanması gerekir.

Bir yerdeki adaletsizlik, başka yerlerdeki adaleti de tehdit eder. Çünkü haksızlık, yalnızca uğradığı kişinin hayatında kalmaz. Ona tanık olanların vicdanına, toplumun ortak hafızasına ve gelecek kuşakların adalet anlayışına kadar uzanır.

Peki, biz ne zaman başkasının hakkını kendi hakkımız kadar önemli görmekten vazgeçtik?

Belki de en derin yarılma burada başladı. Kendi tarafımızın yanlışını savunup başkasının yanlışına öfkelenirken, gerçeğin önüne aidiyetlerimizi koyduk. Haklı olanı değil, kendimize yakın olanı koruduk. Adaleti herkes için istemek yerine, kendimiz için istedik.

Oysa adalet, yalnızca sevdiğimiz insanların hakkı yenildiğinde savunulacak bir değer değildir. Asıl sınav, haksızlığa uğrayan kişi bizden olmadığında başlar.

Bir toplumun vicdanı, kendi insanına........

© Sonsöz