Yılın kelimesi seçme kervanına Türkiye de TDK marifetiyle son iki yıldır katılmakta. Dünyada ise 2000’ler başından beri böyle bir “furya” var. Onun öncesinde de münferit örnekler daha sınırlı ve popüler olmaktan uzak bir ilgiye açık olarak mevcut. Alman Dil Derneği 1971’den beri yılın kelimesi belirlemesiyle bu bakımdan öncülüğe sahip. Amerikan Diyalekt Derneği de 1990’dan bu yana yılın kelimesi seçmekte.

Ancak dedik ya, yaygınlaşma 2000’lerden itibaren söz konusu. Buna sebep, belki çok tuhaf, hatta çelişik gelebilir ama “ekranın kitabı fethi” gibi görünmekte. Daha açık deyişle, yazılı söze dayalı konuşmadan “görüntülü söz”e dayalı konuşmanın tahakkümü altına girmiş bir dünyada yılın kelimesi seçme hevesinde bir patlama söz konusu. Bu süreçte de yazılı kültür dünyasının en seçkin ve prestijli sözlükleri adeta birbirleriyle yarışır hale gelmiş durumda. Merriam-Webster Sözlüğü 2003’ten, Oxford İngilizce Sözlüğü 2004’ten, Avustralya Macquire Sözlüğü 2006’dan, Dictionary.com 2010’dan, Collins İngilizce Sözlük 2013’ten ve Cambridge İngilizce Sözlüğü 2015’ten bu yana yılın kelimesi seçiyor. Bu, sözlüklerle de sınırlı değil. Pek çok “ağır ekspres” gazete ve dergi de bu kervana katılmış durumda. Hatta kelimeler kapanın elinde kalıyor. Mesela Amerikan Diyalekt Derneği tarafından 2023’te yılın kelimesi seçilen “enshittification” 2024’te de Avustralya’nın Macquire sözlüğü tarafından ikinci kez seçilmiş. Türkçe akla gelen ama burada dile getirilemez pek çok karşılık var da ortalama deyişle “içine etme” şeklinde çevrilebilecek bu kelime ilk kez 2009’da Kanadalı blogger ve bilimkurgu yazarı Cory Doctorow tarafından online platformlardaki çöküşü anlatmak üzere kullanılmış. Facebook’tan Google’a, Twitter’dan Amazon’a açılan yelpazede dijital-teknoloji devlerinin, çalışma modellerini giderek daha-daha-daha fazla kârı önceleyerek değiştirmelerine ve hizmet verimini düşürmelerine yönelik eleştirel bir yaklaşımı yansıtıyor.

Demek ki başta belirttiğimiz gibi yılın kelimesi seçme gayretkeşliği ile hayatın dijitalleşmesi arasında koşutluk var. Buna Oxford İngilizce Sözlüğü kıdemli editörü Fiona McPherson da geçen yıl kaleme aldığı yazıda söyle değinmişti:

“Oxford Yılın Kelimesi’ni belirlemede ilk başlangıcı yaptığımız 2004 yılında Facebook henüz bebeklik çağındaydı. YouTube, Twitter, Reddit, TikTok icat edilmeyi beklemekteydi. İnternet dahi bugün olduğu ölçüde yaygınlaşmış, hayatımızın olmazsa olmazı haline gelmiş değildi. Dijital medya platformlarının tam anlamıyla ortada olmadığı bir dönemde kelimelerin seçiminde yazılı-basılı medya (gazeteler-dergiler) ama ondan da çok televizüel medya belirleyici olmaktaydı. Bununla birlikte yavaş yavaş da olsa dijital dünyanın ayak sesleri de duyulmaktaydı. Mesela “Podcast” (2005), mesela “GIF” (2012) bu bakımdan sinyalleri vermekteydi. O zamanlardan bugünlere, online yaşamın yılın kelimelerinin belirlenmesindeki etkisi daha yakın zamanların kazananlarına da bakıldığında aşikârdır.” [1]

McPherson’un bu yazısının ardından 2024 için de yine “çevrimiçi” (online) hale gelmiş hayatımızla ilişkili, onun “çıktısı” olduğu söylenebilecek bir kelime Oxford Sözlüğü’nün seçiminde ipi........

© MediaCat