İnsan hayatta daima bir arayış hâlindedir. Huzurun izini sürer, saadetin peşine düşer, gönlüne “işte bu” dedirtecek bir anlam arar. Aramak, boşlukta dolanmak değildir; kökünde yönelmek ve istemek vardır. Nitekim denilmiştir ki:

“O’nu aramakla bulamazsın; ama bulanlar, arayanlardır.”

İnsan çoğu zaman aradığını sandığı şeye ulaşamaz; fakat samimi bir arayış, onu hakikate yaklaştırır. Aramak, sonuca sahip olmaktan çok, doğru istikamete yönelmektir; insan neyi arıyorsa farkında olmadan ona doğru şekil alır. Bazı arayışlar insanı diri tutar; bazıları da içte bir sızı bırakır—o sızı, “yanlış yerde oyalanılıyor” diye haber verir.

Ayet-i kerime bu yönelişin ölçüsünü açıkça koyar:

“Allah, dilediği kimsenin doğru yoldan sapmasına fırsat verir; kendisine gönülden yönelenleri ise doğru yola eriştirir.” (Ra‘d, 27)

Mesele yalnız aramak değildir; kime ve neye yöneldiğini bilmektir. Bu arayış insanı diri tutar belki ve fakat her yol hakikate çıkmaz. Kimi zaman heveslerinin labirentinde, kimi zaman korkularının gölgesinde kaybolur gider. O vakit arayış, hafif bir meşgale olmaktan çıkar; insanın omzuna binen bir yük hâlini alır. İnsan bazen bunu hemen fark etmez; ama yük ağırlaştıkça kalp konuşmaya başlar.

KALBİN KIBLESİ, YÜKÜN İSTİKAMETİ

Daha yolun başında durup sormak gerekir: Ben neyin peşindeyim? Aranan şey yalnızca bir hedef değildir; insanın aynasıdır. Kimi bunu açıkça Allah’ın rızası olarak adlandırır, kimi İslâm nimetinin hayata kattığı istikameti sezerek yürür; fakat aranan, çoğu zaman hakikatin kendisidir.

Neyi dert ediniyorsan gönlün oraya akar.

Neye rağbet ediyorsan, ağırlığın da orada hissedilir.

Kur’an-ı Kerim, bu hakikati kalbin diliyle haber verir:

“Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra‘d, 28)

Huzur, yükten kaçmakta değil; doğru yüke yönelmekte gizlidir; çünkü kaçılan yük azalınca hafiflik gelir, fakat istikamet de bulanıklaşır. Bu yüzden insanın değeri ne kadar bildiğiyle, ne kadar biriktirdiğiyle ya da ne kadar göründüğüyle ölçülmez. Kıymet, hangi hakikate yöneldiğiyle, hangi nimetin yükünü taşımayı göze aldığıyla belirir. Herkesin bir yükü vardır; mesele, o yükü bilinçle mi yoksa savrularak mı taşıdığıdır.

Dert, kalbin kıblesidir; yük ise o kıbleye doğru yürürken omuzlanan şeydir.

Kur’ân, yönü şaşmayan bir çağrıyla seslenir:

“O hâlde sen Rabbine rağbet et!” (İnşirah, 8)

O’ndan başka hiçbir şey, bu rağbete de bu yükü taşımaya da değmez. Bunu insanın vicdanı bilir; çünkü başka birçok şey bir süre oyalar, fakat içi doyurmaz.

DERT: YIKAN DEĞİL AYAĞA KALDIRANDIR

Tam da burada “dert” kavramı yerini bulur; çünkü doğru yöne yönelmiş bir kalp, yükten kaçmaz, yükle anlam kazanır.

“Dert” kelimesi çoğu zaman hüzünle birlikte anılır; elem, keder, gam ile sınırlı sanılır. Oysa dert, insanı yere çökerten değil, yerinden kaldıran bir hâldir. Dertlenmek, ağırlığın farkına varmak ve o ağırlığı taşımayı kabul etmektir. Rahatı merkeze alan bir kalbin değil, yük altına girmeyi göze alan bir yüreğin hâlidir bu. Yükten kaçan hafifler gibi olur belki; ama istikametini de kaybeder.

İnsanı büyüten şey, yükten kurtulmak değil; taşımaya değer bir yükle yürümektir. Bu yürüyüşte yorulmak kaçınılmazdır; ama insan bazı yorgunlukların ruhu diri tuttuğunu da görür.

İNSANIN KIYMETİ ARADIĞI ŞEYLE ÖLÇÜLÜR

Bir insanın kıymeti ölçülmek istense, neyi dert edindiğine ve neye rağbet ettiğine bakılır. Arayışın kendisi kadar, arananın ne olduğu da belirleyicidir. Neyi arıyorsak, farkında olmadan ona dönüşürüz. Gönlün rağbet ettiği şey, insanın iç ağırlığını da istikametini de tayin eder.

Mevlâna bu hakikati çarpıcı bir dille dile getirir:

“Kişinin değeri nedir?
— Aradığı şeydir!
Eğer sen can konağını arıyorsan bil ki sen cansın.
Eğer bir lokma ekmek peşinde koşuyorsan sen bir ekmeksin.
Bu gizli bu nükteli sözün manasına akıl erdirirsen anlarsın ki
Aradığın ancak sensin sen.
Madendeki inciyi aradıkça madensin.
Ekmek lokmasına heves ettikçe ekmeksin.
Şu kapalı sözü anlarsan anlarsın her şeyi;
Neyi arıyorsan sen osun.
Senin canın içinde bir can var, o canı ara!
Beden dağının içinde mücevher var, o mücevherin madenini ara!
A yürüyüp giden sufi, gücün yeterse ara;
Ama dışarıda değil, aradığını kendinde ara.” (Rubailer, 205)

Peki biz neyin peşindeyiz?

Kimi zaman bir makamın, bir alkışın, geçici bir hevesin…

Kimi zaman da içimizde sönmeyen o cevheri bulup onu işleme gayretinin…

Hazretin işaret ettiği gibi, asıl arayış dışarıda değil, insanın kendi derununda başlar. Arayış sıradan bir yöneliş olmaktan çıkar; bir derde dönüşür; çünkü içteki cevher kendiliğinden parlamaz, onu parlatan önce dert, sonra da gayrettir.

Dertsiz bir gayret, ruhsuz bir hareket gibidir; sönük kalır. İşte bu dert, insanı yalnızca iç dünyasında tutmaz; onu bir çağrının muhatabı hâline getirir. Arayış, dertle derinleştiğinde artık cevap vermeyi, yüklenmeyi ve sorumluluk almayı talep eder. İnsan burada kendini sınar: Sadece konuşmak mı, yoksa bir adım atmak mı?

TEKLİF ÇAĞIRIR, KÜLFET SINAR, MÜKELLEFİYET İSE İNSANI AYAKTA TUTAR

İnsan olmak, haddizatında İslâm nimetine muhatap kılınmak; Allah’ın emrettiği gibi yaşamayı, yasaklarından sakınarak yürümeyi kabul etmektir. Bu sorumluluk Kerim Kitabımızda şöyle ifade edilir:

“Biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular; onu insan yüklendi.” (Ahzâb, 72)

Göklerin, yerin ve dağların taşımaya cesaret edemediği bu emanet, insanın omuzlandığı sorumluluğun büyüklüğünü haber verir. Mükellef olmak; bu nimetin gereği olarak emri yerine getirmeyi, nefsin ağır bulduğu hâllere rağmen istikamette kalmayı göze almaktır. İnsanın gönlü bazen daralır; ama daraldığı yer, çoğu zaman sorumluluğun başladığı yerdir.

Teklif, kulağa hafif bir çağrı gibi gelir; bir davet, bir yöneliş… Ama her teklif, beraberinde bir külfet taşır. Kabul edilen her çağrı, omza konan bir ağırlığa dönüşür. İnsan teklif karşısında yalnızca “isterim” demez; aynı zamanda “taşırım” demiş olur; buradan mükellefiyet doğar: yüklenilmiş bir çağrının sorumluluğu.

Aynı hakikat başka bir yoldan yük kelimesiyle görünür. Yük, önce fark edilir. Ağırlığı hissedilir. Sonra o yük, kaçınılmaz biçimde yükümlülüğe dönüşür. Yükü gören ama yükümlülük almayan, bir süre sonra ya sırtını döner ya da başkasına havale eder. Oysa yükümlülük, yükün bilince varmış hâlidir; artık insan, taşıdığını bilerek taşır.

Teklif ile yük, külfet ile sorumluluk aynı çizgide buluşur. Teklif, insanı çağırır; yük, insanı sınar; yükümlülük ise insanı inşa eder. Kabul edilen her ilahî çağrı, nefse ağır gelir belki; ama ruha istikamet kazandırır. Külfetten kaçan hafifler gibi olur; fakat yürüyüşü yarım kalır. Yüklenen yorulur; ama yol alır.

Mükellefiyet tam da buradadır: Yükün farkında olarak taşınması. Ne isyan ederek bırakmak ne de fark etmeden sürüklenmek… Bilerek yüklenmek. İnsan, bilerek taşıdığı yükle insan olur.

ACZ İLE AZAMET ARASINDA İNSAN

İman nimeti zahmetsiz bir ayrıcalık değil; sabır isteyen, direnç isteyen, nefse ağır gelen bir yürüyüştür. Emanete namzet görülmenin bedeli budur; fakat bu bedel, insanı küçülten değil, insanı insan kılan bir bedeldir.

Üstad’ın ifadesiyle insan, tam da bu gerilimin adıdır:

Ben ki, toz kanatlı bir kelebeğim,
Minicik gövdeme yüklü Kafdağı,
Bir zerreciğim ki, Arş’a gebeyim,
Dev sancılarımın budur kaynağı!

İnsan, acziyle azameti aynı anda taşıyan varlıktır. Kelebek kadar narin, Kafdağı kadar yüklü… Zerre kadar küçük, Arş’a muhatap olacak kadar büyük. Dert dediğimiz şey, bu zıtlığın bilince dönüşmüş hâlidir. O bilinç bir kez içe düştü mü, hayat “idare etmek”ten çıkar; sıradan yaşamak imkansız hâle gelir, insan, yükün çağrısına cevap vermek ister.

DERTTEN DAVAYA

Kaygı da bu noktada anlamını bulur. Kaygı, yüzünü bir şeye dönmektir; ona ihtimam göstermektir. İlgilenilen şey, zamanla insana yük olur. Fakat bu her zaman kötü değildir. Taşınmayan yük sorumluluk üretmez. Kaygısızlık çoğu zaman huzur sanılır; hâlbuki çoğu kez yük almaktan kaçışın adıdır. İnsan, yük almadan olgunlaşmaz; çünkü olgunluk, ağırlıkla terbiye olur.

Bu yürüyüşte dert, zamanla davaya dönüşür. Dava, yükü ağırlaştırır ama anlamlandırır. Omuzda taşınan şey artık rastgele değildir; bilinçli bir yükleniştir. Sevda ise bu yükü katlanılır kılan kalbî bağdır. Sevda varsa yük taşınır olur; dava varsa yük paylaşılır.

Sabır, yükü görmezden gelmek değil; onu düşürmeden yürüyebilmektir.

MESELE: YÜKÜN KİME VE NEREYE TAŞINDIĞI

Dert, kaygı, sevda ve dava aynı çizgide buluşur. Hepsi insanı “bana ne” rahatlığından çıkarır; çünkü “bana ne” demek, yükten kaçmaktır. Oysa hayat, yalnızca yaşanacak bir alan değil; yüklenilecek bir imtihandır. İçimizdeki cevher, yük altına girmeden parlamaz. Ateş yakar ama arındırır. Dert, o ateştir.

Ne var ki her yük insanı büyütmez. Sadece nefsin etrafında dönen dertler, insanı içe kapatır. Hakikate bağlanan dert ise yükümlülüğe dönüşür. Kaygı, sonucu kontrol etmeye çalışır; dava ise yükü alır, neticeyi teslim eder. Biri kalbi sıkar, diğeri kalbi genişletir. İnsan tam burada ayrımı anlar: Hangisi yoruyor, hangisi olgunlaştırıyor?

Bu yürüyüşün nihai istikameti Üstad’ın dizelerinde billurlaşır:

Diz çök ey zorlu nefs, önümde diz çök!
Heybem hayat dolu, deste ve yumak.
Sen, bütün dalların birleştiği kök;
Biricik meselem, Sonsuz’a varmak…

İşte mesele budur. Yan meseleler değil, oyalayıcı yükler değil… Asıl mesele, yükü kimin için ve nereye taşıdığını bilmektir. Sonsuz’a varmayan bir yürüyüş, ne kadar hızlı olursa olsun, yoldan sayılmaz.

SORU’DAN SORUN’A, SORUMLULUKTAN GAYRETE

Dilimizin bize öğrettiği ince bir hakikat daha vardır: Mesuliyet, meseleyle; mesele, sualle akrabadır. İnsan, durup dururken mesul olmaz. Önce içinde bir sual belirir. O sual derinleşir, meseleye dönüşür. Mesele büyüdükçe insanın rahatını bozar; artık kenarda durmak mümkün değildir. İşte o noktada mesuliyet doğar; yani mesuliyet, yüklenen bir görevden önce, sorulmuş bir sualin devamıdır.

Sorumlulukta da yol aynıdır. Sormak; aramak, peşinden gitmek demektir ve soru insanı uyandırır. Sorun, insanı oyalanamaz hâle getirir. Sorumluluk ise artık yük almaktan kaçamayacağını bildirir. Soru soran, yalnızca merak etmiş olmaz; aynı zamanda bir ağırlığı sırtlanmaya yaklaşır. Sorunu gören, seyirci kalamaz. Sorumluluk alan ise artık geri dönemeyeceğini bilir. İnsan burada kendine dürüst olmayı öğrenir: Görüp geçmek mi, görüp yüklenmek mi?

Mesuliyet, dışarıdan verilen bir yük değildir; içeride büyüyen bir meselenin tabiî neticesidir. İnsan neye soru sormuşsa, neyi mesele edinmişse onun mesuliyetini taşır.

Sorusu olmayanın meselesi olmaz; meselesi olmayanın da mesuliyeti doğmaz. Aynı şekilde sorumluluk da, başkasının dayattığı bir zorunluktan ziyade, insanın gördüğü soruna verdiği iç cevaptır.

Dilimizin iki kanadı burada aynı yere çıkar:
Arapçada sual–mesele–mesuliyet,
Türkçede soru–sorun–sorumluluk
aynı yürüyüşün farklı adlarıdır.

İnsan, sorduğu kadar öğrenir; mesele edindiği kadar yola koyulur; sorumluluk üstlendiği kadar büyür. Gayret ise bu sürecin yürüyüşe dönüşmüş hâlidir.

KADER GAYRETE ÂŞIKTIR: SA’Y Ü GAYRETİN İMANÎ ÖLÇÜSÜ

Gerçek bir meselesi olan insan için kader, hareketsizliğe sığınma bahanesi sayılmaz. Kader, insan iradesini, emeğini ve tercihlerini anlamlı kılan bir imtihan çerçevesidir. Bu çerçevede var olmak, bekleyişle sınırlı kalmaz; adım atmayı, emek vermeyi, sebeplere sarılmayı ister. Geleneğin diline yerleşen o cümle boşuna dolaşmaz: “Kader, gayrete âşıktır.”

“Sa’y ü gayret” diğer bir ifadeyle “cehd-ü gayret” yalnızca koşturmak, yoğun çalışmak mânasına gelmez. Asıl olan, doğru bir istikamette, sahih bir niyetle ve ahlâkla yoğrulmuş bir yöntemle çabalamaktır. Yönünü yitirmiş bir koşu insanı yorar; istikametini bulmuş bir gayret ise insanı hakikate yaklaştırır. Gayret, hakikate yaklaştırdığı kadar kıymet kazanır.

Mesuliyet şuuruyla taşınmayan çaba savrulur. Mesuliyet, gayreti benlik hırsından ayırır, onu kulluk bilincine taşır. İnsan elinden geleni sonuna kadar yapar, üzerine düşeni ihmal etmez; neticeyi Cenab-ı Hakk’a havale eder. Kaderin arkasına saklanmak da bu dengeye sığmaz, başarıyı bütünüyle kendinden bilmek de. Bu denge korununca yorgunluk tükenişe dönmez; kalp diri kalır.

Geleneğimiz, tembelliği kader perdesiyle örten anlayışı sertçe eleştirir; Mehmed Âkif’in mısraları bu noktada bir uyarı çanı gibi çalar:

“O ihtişâmı elinden niçin bıraktın da,
Bugün yatıp duruyorsun ayaklar altında?........

© Haber7