Kaldığımız yerden devamla farklı dillerdeki kaynaklardan derlediğimiz etnik kökenli örgütleri tanıtmaya çalışacağız.

Etnik azınlıkların örgütleri Qaçar, Şah ve Ayetullahların rejimlerinin hâkimiyeti altındaki Kürt, Azeri, Beluci, Arap benzeri azınlıkların hak kazanma mücadelesi sırasında iktidarların baskı ve asimilasyon politikalarına maruz kaldıkları; silahla susturulma ve imha edilme tehlikesiyle yüz yüze bulundukları herkesin malumudur. Etnik kökenli ve eğilimli İran diasporasının içeride de toplumsal bir karşılığı bulunmaktadır. Mensup oldukları örgütler hakkında fikir verebilmek için genel bir çerçeve çizmek isteriz. Belucistan: Yaklaşık 2 milyon nüfuslu Belucistan halkı Sünni inançlıdır. Muhalefet İran-Pakistan-Afganistan üçgeninde üstlenmiş olup dört silahlı örgütle temsil edilmektedir. Genel hatlarıyla sağcı milliyetçi olan bu gruplar Taliban ile benzer anlayışlara sahiptir. Sivil hareket ise bağımsızlık ve sivil hakları kazanmak için mücadele etmektedir. Öne çıkanlar arasında şunları sayabiliriz: Belucistan Kurtuluş Ordusu (BKO): Pakistan’da etkili olan en büyük ayrılıkçı gruptur ve bağımsızlık yanlısıdır. Belucistan Kurtuluş Cephesi (BKC): Pakistan ordusuna karşı eylemler gerçekleştirmektedir ve İran’da üslenmiştir. Ceyş’ül Adl (Adalet Ordusu): İran’ın Sistan-Belucistan bölgesinde faaliyet gösteren Sünni militan bu grup. Eski adı Cundullah’dır (Allah’ın Askerleri). Halkın Savaşçıları Cephesi (JMM): Aralık 2025’te Halkın Savaşçıları örgütü ile değişik kesimlerden militanların birleşmesiyle oluşmuş bir yapıdır. Beluc Yakjehti Komitesi (BYC): Pakistan’da insan hakları ihlallerine karşı kurulan, sivil itaatsizlik ve eylemlerle öne çıkan bir komitedir. Amaç: Bağımsız Belucistan veya ekonomik/siyasi özerklik. Eylem Bölgeleri: Pakistan’ın Belucistan, İran’ın Sistan-Belucistan eyaleti. Faaliyetler: Silahlı çatışmalar, Pakistan ordusu ve İran güvenlik güçlerine yönelik bombalı eylemler. Uluslararası Konum: Bazı örgütler Pakistan ve diğer ülkeler tarafından terörist yapı olarak ilan edilmiştir. Azerbaycan: İran Azerbaycan’ında faaliyet gösteren örgütler, halkın milli ve kültürel haklarını savunan veya ayrılıkçı hedefler güden yapılardır; başlıcaları şunlardır: Güney Azerbaycan Milli Uyanış Hareketi (GAMOH): Azerbaycan kökenli halkın kültürel ve siyasi hakları için mücadele eden en tanınmış örgütlerden biridir. Güney Azerbaycan Milli Özgürlük Hareketi (GAMÖH): 1991 yılından beri faaliyet gösteren bu örgüt bölgedeki milliyetçi hareketlerin başında gelmektedir. Uluslararası Güney Azerbaycan Türkleri Konseyi (UGATK): Bölgedeki Türklerin haklarını uluslararası alanda savunmayı amaçlayan bir yapıdır. Ayrılıkçı Hareketler: Tahran, Karaj ve Tebriz gibi şehirlerde yoğunlaşan, bağımsız bir “Güney Azerbaycan” hedefleyen gruplardır. Bu hareketler, İran’da yaşayan 18 milyon civarındaki Azeri kökenli nüfusun kültürel hakları ve siyasi geleceği üzerine odaklanmaktadır. Bazı partiler özerklik talep ederken, diğerleri İran devlet yapısının kökten reforma tâbi tutulmasını istemektedirler. Turancılar arasında Türkiye’nin etkisi Azerbaycan’ınkinden fazladır. Geçmişte Azerileri Tahran’a karşı kışkırtıp ayağa kaldırmak maksadıyla “Hür Radyo” kurulmuştur. Bir anı: Tarihte ünlü şahsiyet isyancı Babek Hürremi’nin 500. yıldönümü anmasında aynı adı taşıyan kalenin çevresine yaklaşık 500 bin ile 1 milyon arasında insan toplanmıştı. Turancılar anmayı İran rejimi aleyhine kışkırtıp Türkçü sloganlar atınca, kolluk kuvvetleri alarma geçip müdahale etti. Bir daha da anma törenine izin verilmedi ve yabancı gazetecilerin bölgeye gitmesi engellendi. Huzistan: 1920’li yıllarda başlayan mücadele sürecinde tam bağımsızlık ile özerklik-federasyon talep edenler arasında ayrışmalar yaşandı. 1980’lerde Saddam Hüseyin buradaki Arap hareketlerini silahlandırıp ayaklandırdı. Ardından Suudi Arabistan da destekleme siyasetini benimsedi. 10 farklı parti Kasım 2028’de imzaladıkları ortak dilekçede İran İslam Cumhuriyeti’nin feshedilip yerine din ile devlet işlerini ayırmak kaydıyla parlamenter demokrasinin kurulmasını talep etmişlerdi. Huzistan (Arabistan) bölgesindeki muhalif örgütler genellikle İran Arap azınlığının haklarını savunan veya bölgenin bağımsızlığını hedefleyen, zaman zaman silahlı eylemler gerçekleştiren gruplardır. İçlerinde en bilinenleri şunlardır: Arabistan Kurtuluş Mücadelesi Hareketi (ASMLA): Arap milliyetçisi ve ayrılıkçı çizgideki örgütlerden biridir. Ceyş’ül Adl (Adalet Ordusu): Sistan-Belucistan merkezli olsa da, güneydoğu sınırlarında ve zaman zaman Huzistan çevresinde İran güvenlik güçlerine yönelik saldırılar düzenleyen Sünni militan bir gruptur. Londra’da Avhaz Örgütleri Koordinasyon Heyeti’ni oluşturan (12 Mart 2026) platform içinde yer alan diğer ayrılıkçı gruplar ise şunlardır: Ahvaz Bloku, Yurtsever Arap Demokrat Milli Akımı, Ahvaz Demokratik Cephesi, Ahvaz Demokratik Halk Cephesi, Ahvaz Kurtuluşu İçin Arap Cephesi, Ahvaz Arap Mücadele Hareketi, Ahvaz Kurtuluşu İçin Arap Mücadele Hareketi, Demokratik Dayanışma Partisi. Kitle tabanı olmayan bu örgüt ve oluşumlar, İran hükümeti tarafından “bölgesel istikrarı bozan işbirlikçi hainler” diye suçlanmaktadır. Bu örgütlerin birçoğu, bölgedeki Arap nüfusa yönelik etnik ayrımcılığa son verilmesini ve Huzistan’ın İran’dan ayrılmasını (veya geniş özerklik) talep etmektedirler. Bölgedeki faaliyetleri genellikle petrol altyapısına sabotajlar veya güvenlik güçlerine yönelik saldırılar şeklindedir. Kürdistan: 1-) İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDP-I): İran Kürdistan Demokrat Partisi (PDKI/HDK-İ), İran’da Kürtlerin kendi kaderini tayin hakkını ve özerkliği savunan Kürt siyasi partisidir. Tarihçe ve Kuruluş: 1945 yılında kurulan parti, 1946’da Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin kuruluşunda başrol oynamıştır. Kürt milliyetçisidir ve sosyal demokrat çizgide faaliyet gösterir. Kurucu liderler: 16 Ağustos 1943’te Mahabad’da Kürdistan Diriliş Topluluğu (Komeleya Jiyaneweyê Kurdistanê -PJK) adını alan örgütün kurucuları şunlardır: İranlı Kürtlerden Abdurrahman Emini, Kasım Kadiri, Molla Abdullah Davudi, Kadir Müderrisi, Ahmed Alemi, Aziz, Iraklı Kürtlerden Mir Hac. Örgüt PJK adına Musul, Kerkük, Erbil, Süleymaniye, Revanduz ve Şeklava’da temsilcilikler açmıştır. Mahabad Kürdistan Cumhuriyetinin başkanı Qazi Muhammed KDP-İ örgütünün de önderiydi. Abdurrahman Kasımlo 1973’te partinin genel sekreteri seçildi. 1989’da katledilmesinin ardından yerine Sadık Şerefkendi geçti. O da suikast kurbanı olunca, genel sekreterlik görevini günümüze kadar devam ettiren Mustafa Hicri üstlendi. İdeoloji ve Hedefler: Günümüz İran’ında federal veya özerk bir yapı, demokratik sosyalizm ve İran rejiminin değişmesi hedeflenmektedir. Partinin tarihçesi: Mart 1944’te Kerkük’te Hevî örgütü ile görüşme gerçekleştirerek karşılıklı yardımlaşma konusunda uzlaşılmış ve ortak planlar saptanmış; Ağustos 1944’te ise Dilanbar Dağında Peymana Sêsinor (Üç Sınır) anlaşması imzalanmıştır. Ekim 1945’te partinin adı Kürdistan Demokratik Partisi-İran (KDP-İ) olarak değiştirilmiş; 16 Ağustos 1946’da Mahabad’da Kürdistan Demokrat Partisi adı altında Komalay Ziyanaway Kurd’un (Türkçe: Kürtlerin Yeniden Doğuşu Konseyi’nin) ardılı olarak kurulmuştur. Parti bazı küçük ayaklanmalar örgütlemiş; 1953 yılında Muhammed Musaddık hükûmetine karşı yapılan darbeden sonra ise yeraltına çekilmiştir. Öğrenimini tamamladıktan sonra 1952’de Kürdistan’a dönen Kasımlo, Kürt askeri alanlarında aktif bir militan olarak birkaç yıl geçirdikten sonra 1973’teki Üçüncü Kongre sırasında partinin genel sekreterliği görevine seçildi. 1979’da partisi, Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin düşüşüyle sonuçlanan devrimi destekledi. Devrime son bir saatte........

© Güneydoğu Ekspres