İhanetin psikolojisiİ

Leonardo da Vinci’nin ‘Son Akşam Yemeği’ tablosunda Yahuda masanın dışında değildir. Diğerleriyle aynı sofradadır; güven halkasının içinde. Sahnenin yüzyıllardır ihanetle özdeşleşmesinin nedeni biraz da bu olsa gerek. Düşmanımızın bize zarar verebileceğini biliriz. Yakınımızdaki biri içinse aynı ihtimali hesaba katmayız. Darbenin ağırlığını, yapılan şey kadar onu yapanın kim olduğu da belirler.

İhanet nerede başlar?

Her haksızlık ihanet değildir. Tanımadığımız biri bizi dolandırdığında zarar görür, öfkelenir, kendimize de kızabiliriz. Yıllardır birlikte çalıştığımız ortağımız aynı miktarda parayı bizden gizlice aldığında ise yaşadığımız şey farklıdır. Maddi kayıp değişmemiştir; araya bir ilişki girmiştir. Birinin size ihanet edebilmesi için önce ona, bunu yapmayacağına dair içinizde bir kredi açmış olmanız gerekir.

Yakın ilişkiler, hiç konuşmadığımız kabuller sayesinde yürür. Arkadaşımıza anlattığımız sırrın günün birinde bize karşı kullanılmayacağını ayrıca belirtmeyiz; kardeşimizle miras söz konusu olduğunda birbirimizin hakkına el koymayacağımıza dair sözleşme yapmayız. Bunların ilişkinin içinde zaten bulunduğunu düşünürüz. Ağır bir ihlalde kaybettiğimiz para, açığa çıkan sır ya da elimizden alınan hakkın yanında başka bir şey daha sarsılır: ‘Ben bu ilişkiye dair yanılmışım‘ duygusu.

Kendimizi ihanete uğramış hissetmemiz, karşı tarafın mutlaka bize ihanet ettiği anlamına gelmez. Bir arkadaşımız tartışmada bizim tarafımızı tutmadığında kırılabilir, kardeşimizin bize danışmadan aldığı bir kararı sadakatsizlik gibi yaşayabiliriz. Bizim sadakat diye tanımladığımız şey karşı tarafın özerkliğini ortadan kaldırıyorsa, ortada bozulmuş bir bağdan çok karşılanmamış bir beklenti vardır. İhanetten söz edebilmek için ilişkinin taşıdığı makul bir sorumluluğun çıkar uğruna çiğnenmesi ve çoğu durumda bunun bizden saklanması gerekir. Can acıtıcı olan, ihaneti fark edene kadar o ilişkinin karşımızdaki insana duyduğumuz güven sayesinde yürümüş olmasıdır.

Kendisine güvenildiğini bilen biri, o güveni nasıl kendi lehine kullanabilir? Para, miras, statü, kıskançlık, rekabet birer neden olabilir. Fakat bir şeyi istemekle, onu elde etmek için yıllardır hayatınızda olan birini gözden çıkarabilmek arasında psikolojik bir eşik vardır. O eşik kimi zaman karşıdakinin zihnimizdeki yerini değiştirerek aşılır. Kardeş, kardeş olmaktan çıkıp mirastaki payın diğer sahibine; iş ortağı, yılların tanığı olmaktan çıkıp ekonomik bir engele dönüşür.

Arkadaşınızın sırrını kullanırken onun yaşayacağı utancı bütün canlılığıyla zihninizde tutarsanız bunu yapmak zorlaşır. Karşımızdakini bütün hikâyesiyle görmek yerine işimize gelen kısmına bakmak, vereceğimiz zararla aramıza mesafe koyar. Bazı insanlar için yakınlık, bağ kurmanın yanı sıra karşıdakinin sırlarına, zayıf noktalarına, parasına ve çevresine erişim de sağlar. Yakınlık bir tür envanter toplamaya dönüşebilir: Kim neye kırılır, neyi kaybetmekten korkar, nereden sıkıştırılabilir? Ancak ihaneti bütünüyle patolojiye havale etmek fazla kolay olur. Psikiyatrik bir bozukluğu olmayan biri de hıncı, çıkarı veya haklılığına duyduğu inanç uğruna yakınına ciddi zarar verebilir.

Karşımızdakini zihnimizde başka bir yere koymak işin bir tarafıdır. Bir de kendimiz hakkında inandığımız şey var. Çoğumuz kendimizi acımasız ya da güvenilmez biri olarak düşünmek istemeyiz. Yaptığımız şey bu benlik algısıyla çatıştığında, davranışımızı değiştirmek yerine ona verdiğimiz anlamı değiştirebiliriz. Albert Bandura’nın ahlaki çözülme üzerine........

© Diken