U našem zakonu, udžbenik je definisan kao „osnovno didaktički oblikovano nastavno sredstvo, u bilo kom obliku ili mediju, koje se koristi u obrazovno-vaspitnom radu u školi za sticanje znanja, veština, formiranje stavova, podsticanje kritičkog razmišljanja, unapređenja funkcionalnog znanja i razvoj intelektualnih i emocionalnih karakteristika učenika i polaznika, čiji su sadržaji utvrđeni planom i programom nastave i učenja i koji je odobren u skladu sa ovim zakonom.“

Udžbenik je knjiga normativnog značaja, nezaobilazna ne samo u učenju, nego i u oblikovanju vrednosnog sistema mladih ljudi. Treba da pogledamo u svoju prošlost da bismo videli šta to znači, i šta znači kad nemamo svoje udžbenike.

Austrijski okupator u Srbiji je, po istoričaru Andreju Mitroviću, imao ovakvu prosvetnu politiku:

Nastava je bila potpuno politički i ideološki obojena, pa je ćirilica odstranjena iz nastave, a deca su učila i pisala samo latinicom; ćirilica je bila jedino u upotrebi u verskom delu nastave za pravoslavne učenike. Veoma se pazilo na to da udžbenici budu štampani latinicom (…) U srednjim školama je bilo obavezno učenje nemačkog i mađarskog kao mećusobno ravnopravnih predmeta, a od drugih stranih jezika predavan je samo francuski kao algernativan s latinskim jezikom i geometrijom. Nastava je bila ispunjena nastojanjima da se što više slave Habzburzi i njihova država (…)

Pravoslavna nastava bila je ograničena na učenje izvesnog broja molitava, i to prema izboru i pravilima koja je sastavila najviša verska ustanova carsko-kraljevske vojske. U vreme kad je guverner bio grof Salis, nastavni kadar u osnovnim školama činili su austrougarski podoficiri, a izuzetak su predstavljale samo dve učiteljice. (…) Shodno polazištu o unošenju novih ili korišćenju starih razdora među balkanskim narodima, vlasti su se trudile da pokažu prijateljske odnose prema albanskom i muslimanskom stanovništvu.

U ideološkom društvu totalitarnog tipa cilj udžbenika je nametanje ideoloških laži kao apsolutnih istina (koja je, u stvari, samo karikatura stvarnosti), kao nečega što se podrazumeva. Rođen 1969, imao sam udžbenike na čijim prvim stranama je uvek bila Brozova slika (recimo, u udžbeniku za Opštetehničko smešio se samozvani maršal u radničkom mantilu za strugom), a u čitanci za prvi osnovne sačekala me je priča Pentija Sarikoskog, u kojoj svađu dva prvačića (o tome u koga od njih sa slike na zidu gleda drug Tito) učitelj razrešava premudro: “Deco, drug Tito gleda........

© Нови Стандард