«Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΜΕ ΤΙΣ ΧΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΛΑΜΨΕΙΣ ΚΑΙ ΛΕΥΚΕΣ ΑΣΤΡΑΠΕΣ ΤΟΥ ΑΙΩΝΙΟΥ ΦΩΤΟΣ

412 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ

Το έτος 2026 μ.Χ. αποτελεί ορόσημο γα τους Έλληνες και για τον κόσμο ολόκληρο. Όχι μόνον διότι η ιστορική μνήμη ανακαλεί σημαντικά ιστορικά γεγονότα αλλά και διότι είναι επετειακό για δύο μεγάλες μορφές που κράτησαν ψηλά το Γένος μας με τη λαμπρή πνευματική διαδρομή τους.

Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός η επιφανέστερη λαοπαιδευτική και νεοπατερική μορφή της νεοελληνικής εθνότητας, ο επιβλητικότερος λαϊκός αναγεννητής των τελευταίων χρόνων της τουρκικής σκλαβιάς.

Ο Διδάσκαλος και Φωτιστής του Γένους, που άναψε φωτεινούς φάρους παιδείας με την ίδρυση εκατοντάδων σχολείων και προετοίμασε την ώρα της λευτεριάς.

Η άλλη μορφή παγκόσμια και πανανθρώπινη με την ουράνια διαδρομή στο χώρο της Τέχνης, ζωγραφικής, γλυπτικής, αρχιτεκτονικής τίμησε το ελληνικό όνομα με έργα αριστουργήματα που θαυμάζουν οι άνθρωποι όλης της γης αθανατίζοντας το όνομα του.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, γνωστός με το ισπανικό προσωνύμιο El Greco δηλαδή ο Έλληνας, γεννήθηκε το 1541 στο Χάνδακα.

Η παιδεία του κλασική, ανθρωπιστική, θρησκευτική.

Η οικογένεια του εύπορη, του έδωσε τη δυνατότητα να τύχει αρίστης παιδείας. Ο πατέρας του φοροσυλλέκτης και έμπορος[1]. Είχε κι έναν μεγαλύτερο αδερφό, τον Μανώλη Θεοτοκόπουλο, που ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του. Παρόλο που στην εποχή του συνυπήρχαν στην Κρήτη Ορθόδοξοι και Καθολικοί, η πιθανότερη εκδοχή είναι πως η οικογένεια του ήταν ορθόδοξη και με βάση τα αρχεία και νόμιμα έγγραφα ένας θείος του ήταν ορθόδοξος ιερέας, ενώ το όνομα του Δομήνικου δεν καταγράφεται στα αρχεία των βαπτίσεων της καθολικής εκκλησίας στην Κρήτη[2].

Ο Θεοτοκόπουλος εκπαιδεύτηκε αγιογράφος, σύμφωνα με έγγραφο του 1563 ίσως κοντά στον Μιχαήλ Δαμασκηνό, σπούδασε και τα κλασικά γράμματα πιθανώς κοντά σε μοναχούς[3].

Σπούδασε την αρχαία ελληνική και κλασική γραμματεία, κρίνοντας από την πλούσια βιβλιοθήκη που κληροδότησε μετά το θάνατό του στην Κρήτη, που αποτέλεσε μέρος της ενετικής επικράτειας από το 1211. Οι ζωγράφοι και οι αγιογράφοι συνδυάζουν το βυζαντινό ιδίωμα με τις δυτικές επιρροές και φιλοτεχνούσαν κυρίως φορητές εικόνες και διαμορφώνοντας τη λεγόμενη «Κρητική Σχολή». Στο Χάνδακα εργαζόταν κατά τον 16ο αιώνα περίπου διακόσιοι ζωγράφοι, οργανωμένοι σε συντεχνίες. Ο Θεοτοκόπουλος εξασκούσε επίσημα το επάγγελμα του ζωγράφου και από επίσημο έγγραφο της εποχής θεωρείται ως δάσκαλος (maestro Domenigo)[4]

Ανήσυχο πνεύμα ο Θεοτοκόπουλος μετέβη στη Βενετία και δούλεψε κοντά στον Τιτσιάνο. Όλοι εκπλήσσονται και θαυμάζουν στη Ρώμη το χάρισμα του Έλληνα ζωγράφου με το εκπληκτικό προσωπικό στυλ. Στη Βενετία έπρεπε να συναγωνισθεί  με καλλιτέχνες του διαμετρήματος του Jacopo Robusti του Tintoreto που απασχολούνταν με τη διακόσμηση της Scuola de San Rocco, καθώς επίσης με το Jacopo del Ponte Bassano ή τον Paolo Caliari, τον Veronese[5]. Έγινε μέλος της Ακαδημίας του St. Lucas και τα διανοητικά του ενδιαφέροντα αναπτύχθηκαν κοντά σε λαμπρές προσωπικότητες, ανθρώπους όπως ήταν ο Καρδινάλιος Farnesco Συνδέθηκε επίσης με τον διακεκριμένο εκκλησιαστικό που συνδεόταν με την Αρχιεπισκοπή του Toledo.

Όλες οι περιστάσεις του έδιναν ελπίδα ότι ανέμενε ένα καλύτερο μέλλον, στην Ισπανία, όπου μπορούσε να βρει εργασία στην αρχική διακόσμηση του παλατιού  Escorial Τα χρόνια του EL Greco στην Ισπανία, πρέπει να θεωρηθούν ως χρόνια σπουδής και προετοιμασίας που θα του έδιναν την ευκαιρία να αναδυθεί και να αναπτύξει την αληθινή καλλιτεχνική του προσωπικότητα .

Έργα του Greco διάσημα κατά την παραμονή του στην Ιταλία βρίσκονται στα διασημότερα Μουσεία του κόσμου.

Τον χειμώνα του 1576 -77 ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος αναχώρησε για την Ισπανία κι αφού έμεινε για λίγο στη Μαδρίτη εγκαταστάθηκε τελικά στο Τολέδο, σπουδαίο οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο, ικανό να τον κάνει να ρίξει τις ρίζες του εκεί και να αναπτύξει τις καλλιτεχνικές του εμπνεύσεις[6]. Στην αρχή ανέλαβε να φιλοτεχνήσει τρία ρετάμπλ για τη μοναστηριακή εκκλησία του Αγίου Δομήνικου του Παλαιού (Santo Domingo el Antiguo) και μια ελαιογραφία με θέμα το διαμερισμό των ιματίων του Χριστού, γνωστή ως El Espolio, για τον καθεδρικό ναό της πόλης[7]. Ο Θεοτοκόπουλος εργάζεται ασταμάτητα στο Τολέδο και εικονογραφεί συνθέσεις αριστουργηματικές συνδυάζοντας με θαυμαστή ικανότητα στοιχεία από τον Τιτσιάνο και τον Μιχαήλ Άγγελο, παραδίδοντας τελικά μια πρωτότυπη σύνθεση. Εκτός από έργα ζωγραφικής ανέλαβε και το αρχιτεκτονικό σχέδιο των ρετάμπλ και άλλα διακοσμητικά στοιχεία του[8].

Η καλλιτεχνική «αφασία» στο Τολέδο έμελλε να μεταβληθεί, όχι χωρίς αγώνα, σε εύκρατη ζώνη ελευθερίας και δημιουργίας. Ο Γκρέκο κατόρθωσε να διαπλάσει ο ίδιος τον ορίζοντα υποδοχής του έργου του.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος έχει για μας τους Έλληνες ιδιαίτερη σημασία, διότι πραγματοποιεί την ιδανική μας Αναγέννηση που ματαίωσε η Τουρκική κατάκτηση. Όλα αυτά χάρη στις θαυμαστές συγκυρίες της ζωής του, την καταγωγή, την παιδεία του, τη βυζαντινή πολιτεία, την πνευματική και καλλιτεχνική του διαδρομή μέσα από τη Βενετία και τη Ρώμη και την τελική του εγκατάσταση του Τολέδο[9]. Έτσι ερμηνεύεται το ανεξήγητο αυτό μετέωρο της ιστορίας της τέχνης γι’ αυτόν τον αετό της Κρήτης που βρήκε την αετοφωλιά του στο Τολέδο κι εξελίχθηκε υφολογικά και αποφασιστικά η τέχνη του.

Μπορούμε να επανεκτιμήσουμε το έργο του Θεοτοκόπουλου διαβάζοντας τα πυκνά αυτόγραφα σχόλια του ιδίου, που κάλυπταν τα περιθώρια δύο συγγραμμάτων της πλούσιας βιβλιοθήκης του.

Ο Θεοτοκόπουλος διακρίθηκε τόσο σε θρησκευτικές συνθέσεις όσο και σε προσωπογραφίες. Στον τομέα των προσωπογραφιών η συνεισφορά του είναι σημαντική κι αποτέλεσε πρότυπο για τον Ντιέγκο Βελάσκεθ.

Διασώζονται και τρείς τοπιογραφίες του, οι δύο από τις οποίες απεικονίζουν το Τολεδο.

Ο Γκρέκο απόκτησε στην Ισπανία ένα γιό, τον Γιώργη-Εμμανουήλ, που ακολούθησε τα καλλιτεχνικά βήματα του πατέρα του.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μέσα από την πολυκύμαντη διαδρομή του, μοιρασμένη στην τέχνη και στη ζωή, υπήρξε πνευματική μορφή, με ανυποχώρητη στάση ενάντια στο κατεστημένο, με σθεναρή υποστήριξη του αγώνα των Κρητικών κατά των Βενετσιάνων, με συνεχείς μετακινήσεις, με σύγκρουση με την Ιερά Εξέταση, αλλά ελεύθερη προσωπικότητα κι ασυμβίβαστη, τόσο στην Κρήτη όσο και στη Βενετία, στο Μπασάνο, στη Ρώμη, ή στο Τολέδο[10]. Θα πει γι’ αυτόν ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος στην «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος»: «Ο Γκρέκο στο Λαοκόοντα» είναι ένας μέγας οραματιστής, όπως είναι και στα περισσότερα έργα της θρησκευτικής τέχνης.. Αγάπησε φαίνεται πολύ τη ζωή, αλλά είδε όσο ζούσε το αιώνιο».[11]

Στις 7 Απριλίου 1614 πέθανε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος. Κοντά του ο γιός του Γιώργης –Εμμανουήλ, η γυναίκα του γιού του Αλφονσίνα, οι δύο εγγονές του.

Στο «Λίμπρο ντ’ Εντιέρος» (Βίβλος ενταφιασμένων) στο Τολέδο γράφτηκε: «Στις 7 Απριλίου 1714 πέθανε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος χωρίς διαθήκη. Θάφτηκε στον Άγιο Ντομίγκο ελ Αντίγκουο. Ο Θεός να αναπαύσει την ψυχή του».

Στα στερνά του άφησε ευχή να του βάλουν στον τάφο του τον πίνακά του, «Η γέννηση του Χριστού». Το απέφυγε ο γιος του για να μη χαθεί ένα αριστούργημα. Ο Γκρέκο θεωρούσε τη σύνθεσή του αυτή από τις εκφραστικότερες της ελληνοβυζαντινης και κρητικής τεχνοτροπίας. Όπως γράφει ο Δημ. Σιατόπουλος παίζει συναρπαστικά με το φως στα πρόσωπα. Με εστία φωτιάς  φωτός του Ιησού[12].

Ο φλογερός Ισπανός ποιητής Λουδοβίκος Γκόγκορα του αφιέρωσε ένα συγκινητικό επιτύμβιο ποίημα.

Το 1619 τα οστά του μεταφέρθηκαν και θάφτηκαν στο Σάντο Τορκοκάτο[13] Η εκκλησία αυτή αργότερα κατεδαφίστηκε, με αποτέλεσμα να χαθεί το φέρετρό του. Στην απογραφή που συνέταξε ο γιός του μετά το θάνατό του Γκρέκο αναφέρονται 143 ολοκληρωμένοι πίνακες, 45 γύψινα ή πήλινα προπλάσματα, 150 σχέδια, 30 σχέδια για ρετάμπλ καθώς επίσης 200 χαρακτικά έργα.

Το έτος 2014 κηρύχθηκε από την Ελλάδα και την Ισπανία έτος Δομήνικου Θεοτοκόπουλου για την επέτειο των τετρακοσίων χρόνων από τον θάνατό του.

Του γίγαντα αυτού της Τέχνης που παραμένει δια βίου «El Greco», ο Έλληνας, ο Κρητικός, ο Ορθόδοξος, ο βυζαντινός που υπέγραφε πάντοτε τα έργα του ελληνικά με βυζαντινούς χαρακτήρες: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει».

Ας θεωρηθεί το παρόν δημοσίευμα ως ελάχιστο δείγμα τιμής και ευγνωμοσύνης προς τον άνθρωπο της Τέχνης και του πνεύματος που αναμετρήθηκε με την Ιερά Εξέταση. Μια αναμέτρηση του φωτός που εκπροσωπούσε ο μεγάλος ζωγράφος με το σκότος της Ιεράς Εξέτασης. Και τελικά νίκησε το φως κι οι φωτεινές αξίες που αποτύπωσε με τον χρωστήρα του.

[1] Βλ. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Βικοπαίδεια,χ.α.δ.

[3] o.π. και Περιοδικό «Η Δράσις μας», Ιανουάριος 2014, τεύχος 515, σ.7.

[4] Βλ. Βικιπαίδεια, ο.π.

[5] Santiago Alcolea, El Greco, Spain 1990. σ. 9 (Ediciones Poligrafa S.A.)

[7] Βικιπαίδεια, ο.π.

[9] Βλ. Μαρία Λαμπράκη – Πλάκα, Από τον Θεοτοκόπουλο στο Σεζάν, Αθήνα 1993, χ.α.σ. έκδοση Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείου Αλέξανδρου Σούτσου.

[10] Βλ. Δημήτρης Σιατόπουλος, Ελ Γκρέκο, ο ζωγράφος του Θεού, Αθήνα 2007 (πίσω εξώφυλλο)

[11] Βλ. ο.π., σ. 432,433

[12] Δημ. Σιατόπουλος, ο.π., σ336

[13] Κ.π., σ. 436-437. – Βικιπαίδεια, ο.π.

© ΑΛΗΘΕΙΑ