“Bir elinde cımbız/ bir elinde ayna Umurunda mı dünya?”
“Bir elinde cımbız/ bir elinde ayna Umurunda mı dünya?”
Kitapları, yayımlandığı tarihlerle bağlantılı olarak o tarihte yayımlanmış diğer metinlerle bir arada düşünmek gerekiyor. Mesela bendeniz Suat Derviş’in 1947 yılında tefrika ettiği Kendine Tapan Kadın romanı ile Orhan Veli’nin “Cımbızlı Şiir” ini bir arada okumanın ufuk açıcı olduğunu düşünüyorum.
Ayna hem bir metafor hem de bir eşya olarak Suat Derviş’in romanlarında önemli bir yer tutuyor. Nitekim Fosforlu Cevriye romanında anasız babasız, sokaklarda büyümüş, bu dünyaya yıldızlardan düştüğüne inanan, vücudunu satarken en ufak bir suçluluk duymayan, bu duyguyu sadece “kaçak”ın karşısında hisseden Cevriye, Beyoğlu’ndaki Karakol’a gitmekten özellikle hoşlanır. Çünkü orada ayna vardır. Biz şimdi 2026 yılında, gökyüzüne doğru “sanki yokmuş gibi” uzanan devasa cam gökdelenler arasında yaşarken ayna karşısında bu kadar kendinden geçen, karakola düştüğü halde orada ayna olduğu için sevinen karakterin “ayna muhabbetini” ya hızla geçer ya da fazlasıyla şaşırırız.
Orhan Veli’nin Cımbızlı Şiir’inin yayın tarihinin 1947 olduğunu söylersem “zamanın ruhunu” ayna üzerinden okumanın verimliliğini daha iyi kavramış oluruz. Hatırlayalım:
“Ne atom bombası/ Ne Londra Konferansı/ Bir elinde cımbız/ Bir elinde ayna/ Umurunda mı dünya!”
Suat Derviş’in Kendine Tapan Kadın (1947) romanı ile günümüzün dijital teşhir kültürü arasında oldukça güçlü bir paralellik olduğunu fark ettiğimizde eski metinlerin, duyguların tarihi açısından bulunmaz bir hazine olduğunu görürüz.
Kendine Tapan Kadın, henüz sosyal medyanın veya “narsisizm çağının” esamisi okunmazken, insanın kendi görüntüsüne ve varlığına tapınma halinin psikolojik anatomisini çıkarır. Romanın ana karakteri Sârâ, 21. yüzyılın dijital mecralarında sıkça karşılaştığımız teşhirci ve onay odaklı davranış modellerinin prototipi gibidir.
Romanda, Sârâ’nın en büyük sığınağı ve tutkusu aynalardır. Bir nesne olarak ayna yetmez Sârâ’ya, güzelliğini onaylayan, kendisini hayranlıkla seyreden bakışları da daima kendini göreceği ayna olarak etrafında ister. Yaşama zevkini, kendini izlemekten, güzelliğini onaylatmaktan ve etrafındakilerin hayran gözleri üzerinden tadar.
Akıllı telefonların hayatımıza girmesinden itibaren sosyal medya platformlarının esasında Yapay zekâ için veri toplamak üzere ve “hayran ekonomisi”ne köle devşirdiği bir döneme........
