Erzurum’un kuzeydoğusunda, il merkezine 174 kilometre uzaklıkta yer alan Olur ilçesi; coğrafi konumu, tarihî geçmişi, kültürel çeşitliliği ve geleneksel üretim biçimleriyle Erzurum’un önemli kültür merkezlerinden biridir. Karadeniz Bölgesi sınırları içinde kalan, iklimi Erzurum merkeze göre daha ılıman olan Olur; tarih boyunca Kafkaslardan gelen göç ve akınların etkisiyle farklı kültürlerin izlerini taşımış, bu birikim ilçenin el sanatlarına, dokuma kültürüne, mutfağına ve sosyal hayatına yansımıştır.

Bu zengin kültürel mirasın en zarif örneklerinden biri de Olur Karnavas Bezidir. Karnavas Bezi, adını Olur ilçesine bağlı Ormanağzı Mahallesi’nin eski adı olan Karnavas’tan almaktadır. Yani bu özel dokuma, ilk olarak eski adı Karnavas olan Ormanağzı Mahallesi’nde dokunduğu için bu isimle anılmıştır. Rivayetlere göre yaklaşık 250 yıldır bölgede dokunan Karnavas Bezi, yalnızca bir tekstil ürünü değil; kadın emeğinin, geleneksel bilginin, motiflerle kurulan sessiz anlatının ve yerel hafızanın önemli bir taşıyıcısıdır.

Karnavas Bezini yöredeki diğer dokumalardan ayıran en önemli özelliklerden biri, günümüzde yüzde yüz pamuk ipliğiyle dokunmasıdır. Geçmişte yün iplikle dokunan ilk örneklerinin Erzurum ehramına benzerlik gösterdiği bilinmekle birlikte, Karnavas Bezi açık tonları, renkli desenleri ve motif anlayışıyla ehramdan ayrılır. Artvin'in Pamukçular köyü olması da tesadüfi değildir. Bezayağı tekniğiyle kamçılı tezgâhlarda dokunan bu ürün, üzerindeki motiflerle Orta Asya Türk kültürünün ve Anadolu dokuma geleneğinin izlerini taşır.

Karnavas Bezinin tarihsel süreçteki ilk kullanım alanı geleneksel örtünme biçimleriyle ilişkilidir. Geçmişte daha çok dış örtü ve başörtüsü olarak kullanılan bu bez, kadınların yaşına, medeni durumuna ve sosyal konumuna göre farklı şekillerde örtülmüştür. Evli ve yaşlı kadınlar beyaz düz dokuma üzerine genellikle kırmızı ve mavi renklerde “çit” bağlayarak Karnavas başörtüsünü omuzlarını kapatacak biçimde kullanırken; genç kızlar çit takmadan, başörtüsünü iki kat yaparak örtünmüşlerdir. Bu yönüyle Karnavas Bezi, yalnızca estetik bir dokuma değil, aynı zamanda toplumsal anlamlar taşıyan bir kültür unsurudur.

Karnavas Bezinin üretim süreci sabır, dikkat ve ustalık gerektirir. Eski dönemlerde iplikler, dayanıklılık kazanması amacıyla un ve su karışımından oluşan haşıl ile hazırlanır; kurutulduktan sonra masuralara sarılarak çözgüye alınırdı. Günümüzde ise 20 ve 30 numaralı çok bükümlü pamuk iplikler kullanılmaktadır. Çözgü iplikleri tezgâha yerleştirilir, tarak ve gücü işlemleri tamamlanır, ardından dokuma aşamasına geçilir. Karnavas Bezinin en önemli özelliklerinden biri de motiflerin kumaşa sonradan işlenmemesi, dokuma sırasında renkli ipliklerin atkı ve çözgü arasına yerleştirilmesiyle oluşturulmasıdır. Bu nedenle her ürün, dokuma anında şekillenen özgün bir el emeği niteliği taşır.

Karnavas Bezinde kullanılan motifler, Anadolu ve eski Türk kültürünün güçlü sembollerini barındırır. Hayat ağacı motifi yaşamın sürekliliğini, evreni ve köklü varoluşu simgelerken; eli belinde ya da yöredeki adıyla kırkıtlı gül motifi analık, doğurganlık, bereket, uğur ve mutluluk anlamlarıyla öne çıkar. Koç boynuzu, çengel, yıldız, göz, su yolu, saz dalı, para çiçeği, uğur böceği, lale, kelebek, salkım, kandil ve kiraz gibi motifler de Karnavas Bezinin zengin desen dünyasını oluşturur. Tescil bilgilerinde yer alan şemsiye, yıldız, çengel, hayat ağacı, su ve bitki motifleri ile para çiçeği, salkım çiçek, Meryem Ana, saz dalı ve gelin alma gibi motifler, bu dokumanın kimliğini belirleyen başlıca unsurlardandır.

Karnavas Bezinin akademik alanda ele alınması, bu kültürel mirasın görünürlüğü ve bilimsel zeminde değerlendirilmesi açısından önemlidir. Ayşe Aslıhan Eroğlu, “Karnavas Bezi” başlıklı makalesinde bu yöresel dokumayı bilimsel açıdan incelemiş; çalışma Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi’nde 2021 yılında, 27. cilt 47. sayıda yayımlanmıştır. Ayrıca Prof. Dr. Fikri Salman, “Yerel Bir Tekstil Ürünü: Karnavas Bezi ve Teknik Özellikleri” başlıklı çalışmasıyla Karnavas Bezinin teknik yapısı ve yöresel tekstil değeri üzerine önemli değerlendirmelerde bulunmuş; geleneksel dokuma kültürü alanında yaptırdığı tez çalışmalarıyla da bu mirasın akademik zeminde araştırılmasına katkı sunmuştur. Bunun yanı sıra Nesrin Bakış’ın, Doç. Safiye Sarı danışmanlığında hazırladığı “Karnavas Bezinin........

© Pusula Gazetesi