Günümüzde ülkemizin sosyolojisini belirleyen temel etken nedir?

Bu soruya verilebilecek farklı cevaplar vardır. Ama bu cevapların dayandığı ortak zemin Osmanlı modernleşmesinin açtığı yollar, gerçekleştirdiği değişim ve ürettiği travmalardır. Bundan dolayı modernleşme çabalarını anlamaya dönük her faaliyet günümüze ışık tutacaktır. Osmanlı’nın modernleşme sürecini 3. Selim’le başlatıp 2. Mahmut’la devam ettirebiliriz ama modernleşmenin mottosu Tanzimat Fermanı ve bunun pratiğe geçirilmiş veya geçirilememiş reformlarıdır. Bu çabanın çıkış noktası üzerine farklı tartışmalar yürütülmüştür. Batılıların baskısı, Osmanlı’nın savaşlarda yaşadığı yenilgiler, oluşmaya başlayan sermaye sahiplerinin talepleri gibi çeşitli sebepler ortaya konmuştur.

Ama bu süreci anlamak için süreci tek bir nedene bağlamak yeterli değildir. Çünkü Osmanlı Devleti’nde modernleşme, toplumun kendi iç dinamiklerinden doğmuş doğal bir dönüşümden ziyade, farklı güçlerin etkisiyle gelişen karmaşık bir süreçtir. Bu nedenle Osmanlı modernleşmesinin dinamiklerini ele alırken üç temel faktörü dikkate almak gerekir.

Osmanlı modernleşmesini şekillendiren ilk önemli dinamik, Batılı devletlerin Osmanlı üzerindeki siyasi ve ekonomik baskılarıdır. Ekonomik baskılar daha çok Osmanlı coğrafyasında ticaret yapan yabancı sermayeyi korumaya dönük reformları doğurmuştur. Çünkü Osmanlı hukuk sistemi ve ekonomi yönetimi, Batılıların kapitalist ekonomi tarzına cevap veremiyordu. Yabancı tüccarların bu coğrafyadaki faaliyetlerini güven içerisinde yapabilmesini sağlayacak çeşitli reformlar Batılı ülkelerin baskısıyla gerçekleşmiştir. Batılı devletlerin baskıları gayrimüslim tebaanın hakları konusunda da kendini göstermiştir. Avrupa devletleri Osmanlı’daki Hristiyan toplulukları koruma iddiasıyla sürekli olarak Osmanlı iç işlerine müdahale ettiler. Özellikle Rusya Ortodoksları, Fransa Katolikleri, İngiltere ise Protestanları koruma bahanesiyle Osmanlı yönetimi üzerinde baskı kurdu. Bu durum, Osmanlı Devleti’ni, gayrimüslim tebaanın haklarını genişleten bazı düzenlemeler yapmaya yöneltti.

Osmanlı modernleşmesini belirleyen ikinci önemli dinamik ise padişahlar ve devlet yöneticilerinin devleti dağılmaktan kurtarma amacıyla gerçekleştirdikleri bürokratik ve idari reformlardır. 18. ve 19. yüzyıllarda Osmanlı Devleti, askeri yenilgiler, toprak kayıpları ve ekonomik krizlerle karşı karşıya kalmıştı. Bu durum, devlet yöneticilerini, imparatorluğu yeniden güçlendirecek reformlar yapmaya yöneltti. Bu reformların temel amacı, devletin merkezî otoritesini güçlendirmek ve modern bir yönetim sistemi kurmaktı. Merkezi yönetim demek, hanedan demek olduğu için bir yandan Batı tarzı reformlar yapılırken bir yandan da padişahın mutlak yetkisinin korunması amaçlanmaktadır.

Osmanlı modernleşmesinin üçüncü önemli dinamiği ise Batılı eğitim almış aydınların ortaya çıkardığı demokratik taleplerdir. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde yeni eğitim kurumlarının kurulmasıyla birlikte Batı düşüncesiyle tanışan bir aydın sınıfı ortaya çıktı. Bu aydınlar, Avrupa’daki siyasal düşüncelerden etkilenerek özgürlük, anayasa ve meşrutiyet gibi kavramları Osmanlı siyasi hayatına taşımaya başladılar.

Bu aydınların önemli bir kısmı devlet bürokrasisinde görev yapan kişilerdi. Ancak zamanla devlet yönetiminin otoriter yapısını dergi ve gazeteler vasıtasıyla eleştirmeye başladılar. Onlara göre Osmanlı Devleti’nin gerilemesinin temel nedeni sadece askeri veya ekonomik sorunlar değildi; aynı zamanda siyasal sistemin monarşik yapısıydı. Batılıların monarşiyi sınırlandıran anayasal reformları sayesinde ilerleme kaydetmişti. Bu nedenle devlet yönetiminde padişahın hukuksal olarak sınırlandırılması gerektiğini savundular. Bu talepler, zamanla Osmanlı’da ilk anayasayı ve meşruti yönetimi kesintili de olsa hayata geçirmeyi başardı.

Nihayetinde modernleşme bir süreci ifade etmektedir. Bunun günümüze taşınan birçok olumlu yansımaları olduğu gibi travmaları da olmuştur. Aslında ülkemizin sosyolojisini bu sürecin taşıdığı olumlu olumsuz izlerden, sürecin farklılaştırdığı zihinlerden ve birbirine yabancılaştırdığı kalplerden anlayabiliriz.

© Milli Gazete