Irak'ın modern tarihi, merkezî otorite ile toplumsal kimlikler arasındaki gerilimin, dış müdahalelerin ve başarısız siyasi uzlaşma arayışlarının şekillendirdiği bir tecrübeye sahiptir. Bu tecrübenin en önemli boyutlarından biri de ülkenin nüfus çoğunluğunu oluşturan Şiilerin Irak devletiyle kurduğu ilişkidir.

Saddam Hüseyin döneminde siyasal iktidarın dışında tutulan, zaman zaman ağır baskı ve katliamlarla karşı karşıya kalan Şiiler, 2003 yılında Baas rejiminin devrilmesiyle Irak siyasetinin merkezine yerleştiler. Yıllarca siyasal temsil ve iktidar mücadelesi veren bir topluluk, bu kez devletin yönetiminde belirleyici konuma geldi. Ancak aradan geçen yirmi yılı aşkın süre, iktidara gelmekle devlet yönetmeninaynı şey olmadığını gösterdi.

Şiilerin siyasal çoğunluğu, Irak'ın ortak kimliğini ve kurumsal bütünlüğünü güçlendiren bir devlet düzeni üretmek yerine, mezhepsel aidiyetlerin, grup asabiyetlerinin, illegal silahlı yapıların ve dış müdahalelerin belirleyici olduğu parçalı siyasi yapının unsurlarından biri haline geldi.

Bugün Irak'ta Şiilerin siyasal konumunu değerlendirirken İran'ın bölgesel politikaları, ABD'nin işgal sonrasında oluşturduğu düzen ve Iraklı Şii grupların farklılaşan tercihlerini birlikte değerlendirmek gerekiyor. Zira Irak'ın egemenlik ve kimlik krizini derinleştiren süreç, dış müdahalelerle yerel iç siyasi karmaşanın birbirini beslediği bir kısırdöngü içerisinde sürgit devam etmektedir.

2003: İktidarın El Değiştirmesi ve Yeni Irak'ın İnşası

Irak Şiilerinin bugünkü siyasi konumunu anlayabilmek için 2003 öncesine dönmek gerekiyor. Osmanlı sonrasında kurulan Irak devletinde Şii nüfus çoğunluğu, uzun yıllar boyunca siyasal iktidarın dışında tutuldu. Monarşi döneminden cumhuriyet yönetimlerine ve Baas rejimine uzanan süreçte Şiilerin devlet yönetimindeki temsili hep sınırlı kaldı. Özellikle İran-Irak Savaşı sırasında Şii topluluğun rejim tarafından güvenlik tehdidi olarak görülmesi ve baskılara maruz bırakılması, 1991 Körfez Savaşı sonrasında güneyde başlayan Şii ayaklanmasının kanlı biçimde bastırılmasıyla daha ağır bir toplumsal travmaya dönüştü.

Baas rejiminin yıkılmasıyla birlikte bu tarihsel tablo değişti. ABD öncülüğündeki işgal güçleri, Irak'ın siyasi ve idari yapısını yeniden şekillendirmeye girişti. Ancak bu süreçte alınan kararlar, yalnızca Saddam rejiminin tasfiyesini değil, devletin kurumsal devamlılığını da altüst etti. Baas'tan arındırma politikası kapsamında 23 Mayıs 2003 tarihli Koalisyon Geçici Yönetimi'nin 2 numaralı emriyle Irak ordusu dâhil çok sayıda kurumun dağıtılması, devlet hafızasını adeta dumura uğratarak güvenlik ve yönetim alanında büyük bir boşluk oluşturdu.

Yeni Irak'ın siyasi mimarisi de bu boşluk içerisinde şekillendi. Saddam döneminde iktidardan dışlanan Şii ve Kürt siyasi aktörler yeni dönemde daha fazla ağırlık kazandılar. Sünni Arapların önemli bir bölümü ise eski rejimin tasfiyesiyle birlikte devlet içerisindeki geleneksel konumlarını yitirdi.

Irak siyasetinde zamanla teamül hâline gelen "MuhasasaTaifiyye" olarak adlandırılan mezhepsel ve etnik kota sistemi, mezhepsel ve etnik kimliklerin temsil ve iktidar paylaşımında belirleyici olduğu bir yapıya dönüştü. Cumhurbaşkanlığının Kürtlere, Başbakanlığın Şiilere, Meclis Başkanlığının ise Sünnilere tahsis edilmesi anayasal bir zorunluluk olmamasına rağmen siyasi teamül hâline geldi. Bakanlıklar, üst düzey bürokratik makamlar ve devlet kaynakları da benzer bir güç paylaşımı anlayışı içerisinde dağıtılmaya başlandı.

Esasında bu model, tarihsel olarak dışlanmış toplulukların sisteme entegre edilmesini sağlama iddiası taşıyordu. Fakat zamanla temsil mekanizması olmaktan uzaklaşarak çıkar gruplarının devlet kaynakları üzerindeki nüfuzunu koruduğu bir düzene dönüştü. Devlet, vatandaşların ortak kurumu olmaktan uzaklaşırken belli grupların kendi paylarını korumaya çalıştığı bir rant paylaşım alanı hâline geldi.

İran'ın Irak Politikası: Mezhepsel Dayanışmadan Bölgesel Nüfuza

Saddam Hüseyin döneminde Tahran'a karşı bölgesel bir tehdit unsuru olan Irak, 2003 sonrasındaİran açısından Şii hilalinin bir parçasına dönüştürme fırsatı sundu.

İran, Saddam döneminde Irak'ta faaliyet gösteren Şii muhalif hareketlerle uzun yıllar boyunca ilişkiler geliştirmişti. Dava Partisi,........

© Haksöz