Erzurum Rüsumat (Gümrük) İdaresi 1893 yılında, şehrin dış tarafındaki Karskapı civarında, Duyun-ı Umumiye Nazırı Kirkor Şabanyan’a ait fabrika binası ve arazisini 860 liraya satın alarak yeni gümrük mahalli yapmaya karar verdi.

Bu fabrika, Avrupa’dan yeni ticari aletler getirerek iyice zenginleşen Şabanyan Kardeşler tarafından 1872 yılında, Karskapı yakınındaki geniş bir arsa üzerinde yapılmıştı. Burada içki, sabun ve makarna üretilecekti. Bu işler için Şabanyan Kardeşler tarafından 4.000 lira sarf edilmişti. Bu fabrika 1870’lerin başında işler vaziyetteydi. Fransa’dan satın alınan makineler, İzmirli bir mühendisin kontrolünde çalıştırılıyordu. 1879’a kadar çalışan fabrika yakıt (odun) tedarikinde yaşanan sıkıntı yüzünden faaliyetlerini durdurdu. İşte bundan sonra fabrika binalarının ve arazisinin gümrük dairesi yapılmak üzere devlete satılması gündeme geldi.

Bu durum, asırlardan beri Dervişağa Hanı civarında faaliyet gösteren han ve benzeri işletmele­rin büyük tepkisine neden oldu. Bu tepki, Erzurum’un ileri gelen âlimleri tarafından 8 Mayıs 1893’de sadaret makamına gönderilen bir dilekçeyle dile getirildi. Söz konusu dilekçede özetle şöyle deniliyordu:

“Erzurum’da vaki iki cami ve bir büyük köprü evkafından olup........

© Pusula Gazetesi