Hz. Âdem’i Tarih Öncesinde Aramak

Hz. Âdem’i Tarih Öncesinde Aramak

Hz. Âdem’in tarih öncesindeki yerini ararken, teknik zekâ kronolojisi, bilişsel kapasite kronolojisi, arkeolojik görünürlük kronolojisi ve vahiy kronolojisi arasındaki ayrımı netleştirmek gerekir. Kapasite tarihiyle vahiy tarihini aynı rakamda birleştirmeye çalışmak, bu alandaki tartışmaların temelindeki kategori karışıklığıdır.

Beşerin soyut düşünme kapasitesi, 250-300 bin yıl öncesine, Tanrı ve ölüm algısının ise 100 bin yıl öncesine tarihlenmektedir. Buna bir de Hz. Âdem için önerilen 200-40 bin yıllık aralığı eklediğimizde, dikkatli bir okuyucunun ilk tepkisi haklı olarak şu olur: Bu üç rakam birbirini tutmuyor. Kapasite 300 binde varsa Âdem niçin 200 binde başlatılıyor? Tanrı inancı 100 binde görünüyorsa bu, kapasiteden önce mi sonra mı? İlk taş alet 2,6 milyon yıl öncesine gidiyorsa, akıl ve beceri Âdem’den çok önce mi vardı?

Bu itiraz yerindedir; fakat bir çelişkiye değil, bir kategori karışıklığına işaret eder. Sayılan rakamların üçü de doğrudur, çünkü üçü de farklı soruların cevabıdır. Bu bölümde önce bu ayrımı netleştirecek, ardından Hz. Âdem’in, yani ilk bilinçli insanları ve onlara gönderilen ilk Resul’ün tarih öncesindeki yerini bu ayrım üzerinden arayacağız.

Dört Farklı Kronoloji, Dört Farklı Soru

Tarih öncesi insan hakkında konuşurken, aslında iç içe geçmiş ama birbirinden tamamen bağımsız dört ayrı zaman çizgisiyle iş görüyoruz. Bunların karıştırılması, bu alandaki tartışmaların büyük kısmının kaynağıdır.

Teknik Zekâ Kronolojisi: “Ne yapabiliyordu?”

Bu çizgi alet yapımını, ateş kullanımını, avlanma stratejilerini ölçer. En eski taş aletler bugün Kenya’daki Lomekwi 3 mevkiinde bulunmuştur ve 3,3 milyon yıl öncesine tarihlenir. Etiyopya Gona’daki Oldowan aletleri ise 2,6 milyon yıl öncesine aittir.[1] Dolayısıyla “ilk taş aleti Homo habilis yaptı” cümlesi bugün geçerliliğini yitirmiştir: alet yapımı, Homo cinsinden yaklaşık yarım milyon yıl daha eskidir ve büyük ihtimalle Australopithecus ya da Kenyanthropus tarafından başlatılmıştır.

Okuyucunun “ilk taş alet Orta Paleolitik’ten de, erectus’tan da önce; bu nasıl uyar?” sorusunun cevabı tam olarak buradadır: uymak zorunda değildir. Çünkü alet yapımı bir soyut düşünce göstergesi değildir. Kargalar alet yapar, şempanzeler alet kullanır ve hiçbirinin sembolik düşündüğünü iddia etmiyoruz. Dahası, Oldowan ve Acheuléen teknolojileri yaklaşık bir buçuk milyon yıl boyunca neredeyse hiç değişmeden sürmüştür. Bir buçuk milyon yıllık teknolojik durağanlık, tam da sembolik olmayan bir zihnin imzasıdır: öğrenilen taklit edilir, ama üzerine düşünülmez, yeniden kurgulanmaz.

Kur’ân’ın insan tanımı da zaten alet yapımı üzerinden kurulmaz. Ölçü; isimlerin öğretilmesi/tanımlama yeteneği (Bakara 2/31), beyân/tanımladığını ifade edebilme yani dil yeteneği (Rahmân 55/4), akletme ve emaneti yüklenme kapasitesidir. Bunların hiçbiri bir yontma taşta iz bırakmaz.

Bilişsel Kapasite Kronolojisi: Ne Yapabilecek Donanımdaydı?

Lewis-Williams’ın 250.000-300.000 yıl öncesine bağladığı şey budur. Yazarın ifadesi dikkatle okunmalıdır: Modern davranış biçimlerine geçişin başlamasından söz etmektedir, o davranışların fiilen sergilenmesinden değil. Bu, bir potansiyel tarihidir.

Nitekim aynı aralıkta anatomik olarak modern insanın en eski fosilleri de karşımıza çıkar: Fas Jebel Irhoud yaklaşık 315 bin, Güney Afrika Florisbad yaklaşık 259 bin yıl.

Kısacası bu tarih bize şunu söyler: 300-250 bin yıl önce, sembolik düşünebilecek bir beyin ve beden hazırdı. Bu beynin sembolik düşünüp düşünmediğini ise söylemez.

Arkeolojik Görünürlük Kronolojisi: Ne Yaptığını Bize Kanıtlayabiliyor?

Özbek’in 100 bin yıllık eşiği bu çizgiye aittir. Bu, inancın başladığı tarih değil, inancın toprakta iz bırakmaya başladığı tarihtir. İkisi arasındaki fark hayatidir. Arkeolojik görünürlük çizgisi bugün şöyle sıralanır:

En az 28 bireyin tek bir çukurda birikmesi (tartışmalı)

Sima de los Huesos, İspanya

Ölüye yönelik muhtemel kasıtlı davranış

Homo naledi definleri (tartışmalı)

Rising Star, G. Afrika

Küçük beyinli türde defin iddiası

İşlenmiş kırmızı aşı boyası

Pinnacle Point, G. Afrika

Pigment kullanımı, muhtemel sembolik

Delinmiş deniz kabuğu boncuklar

Kişisel süs, kimlik işareti

Mezar hediyeli kasıtlı definler

Skhul ve Qafzeh, Filistin

Ölüm ötesi inancın açık izi

Geometrik kazıma desenler

Mağara resmi, heykelcikler

Avrupa, Endonezya, Avustralya

Figüratif sanat ve mitoloji

Bu tablonun en önemli özelliği, sürekli geriye doğru hareket ediyor olmasıdır. Pinnacle Point’teki 164 bin yıllık aşı boyası, Skhul’daki 135-100 bin yıllık boncuklar ve Qafzeh-Skhul definleri, Özbek’in 100 bin yıllık eşiğini bile zorlamaktadır. Blombos kazımaları, Sima de los Huesos birikimi ve tartışmalı Homo naledi definleri ise tabloyu her yeni kazıda biraz daha eskiye çekmektedir. Dolayısıyla 100 bin rakamını bir duvar gibi kullanmak metodolojik olarak yanlıştır; o bir tavan değil, o günün kazı tutanağıdır.

Vahiy Kronolojisi: Ne Zaman Muhatap Alındı?

Hz. Âdem olayı bu dördüncü çizgiye aittir ve diğer üçünden cins bakımdan farklıdır: arkeolojik olarak ölçülemez. Bir kemik, bir taş ya da bir pigment, o topluluğun vahye muhatap olup olmadığını bize söylemez. Bu, kazıyla değil, metinle ve akıl yürütmeyle yaklaşılabilecek bir konudur.

Ancak arkeoloji, Âdem olayını tarihlendiremese de onu sınırlandırabilir. Bize iki sınır verir: bir taban ve bir tavan. Bölümün asıl önerisi bu iki sınırın nasıl kurulacağıyla ilgilidir.

Kapasite Fiilden Önce Gelir: Âdem Niçin Geç Kalıyor?

“300 binde soyut düşünce varsa, Âdem’i 200 binde başlatmak geri kalmak olmaz mı?” sorusu, aslında cevabını kendi içinde taşır. Vahiy, muhatap gerektirir. Muhatap olabilmek için o varlığın hitabı alacak, anlayacak, üzerinde düşünecek ve sorumluluğunu üstlenecek donanıma önceden sahip olması gerekir. Yani kapasitenin vahiyden önce gelmesi bir tutarsızlık değil, mantıkî bir zorunluluktur.

Benzetmeyle söyleyelim: insan beyninin yazı yazabilecek donanımı en az 200 bin yıldır mevcuttur; ama yazı MÖ 3500 civarında icat edilmiştir. Aradaki devasa boşluk, insanın “geri kaldığını” değil, kapasitenin fiile dönüşmesi için ayrı bir olayın gerekli olduğunu gösterir. Aynı şekilde, sembolik düşünme donanımının 300 binde hazır olması, o donanımın ne zaman ve nasıl harekete geçirildiği sorusunu açık bırakır. Kur’ân’ın Âdem kıssası tam olarak bu harekete geçirilme ânını anlatır: isimlerin öğretilmesi, yani dilin ve kavramsal düşüncenin ilahî bir hitapla etkinleştirilmesi.

Bu çerçevede “Âdem’in 300 bin değil de daha sonraya yerleştirilmesi” bir eksiklik değil, doğru sıralamadır. Yanlış olan şey, kapasite tarihiyle vahiy tarihini aynı rakamda birleştirmeye çalışmaktır.

Âdem Penceresinin Yeniden Kurulması

200.000-40.000 aralığı, Orta Paleolitik’in arkeolojik dönem sınırlarının olduğu gibi devralınmasıyla ortaya çıkar. Bu devralma iki bakımdan sorunludur.

Alt sınır olan 40.000 savunulamaz. O tarihte dinî davranış çoktan onlarca bin yıllık bir geçmişe sahiptir: Qafzeh mezarları 90 bin, Skhul boncukları 100 binden eskidir. İlk resûlün kendisinden çok önce defnedilmiş mezarların ardından gelmesi anlamsızdır.

Üst sınır olan 200.000 ise keyfîdir.........

© Perspektif