“Ben akıldan isterim delâlet

Aklım bana gösterir dalâlet.”

Gazâlî, ilmî mevkinin en ulaşılmaz mertebesinde, düşüncenin zirvesindeyken, aklın kendi sınırlarını zorlayıp içten içe tıkandığı bir anda yakalanır şüpheye. Zihni allak bullaktır. Her şeye karşı bir şüphe krizi… Bilgiye, duyulara, aklın kurduğu kesinliklere… “Safsataya düştüm” der.

Şüphe kemirir içini. Yakasına yapışmış ateşten bir pençedir şüphe. Kurtulmak ister, nafile… Bir gölge gibi ardına düşmüştür. Varoluş sancıları öyle bir hâl alır ki yemeden içmeden kesilir. Ne bir yudum su içebilir ne de bir lokma boğazından geçer. Kramplar girer karnına, gitgide yitirir gücünü. Yaklaşık beş yüz yıl sonra Descartes, “Düşünüyorum, öyleyse varım” diyecektir. Oysa Gazâlî de düşünüyordu; fakat asıl ıstırap veren, düşünmenin kendisiydi. Onun felaketi, düşünmenin bizzat kuşkuya teslim oluşundaydı. Çünkü artık düşünen aklın kendisinden bile şüphe ediyordu. En beteri de bu değil miydi?

Karşı karşıya olduğu şey, sıradan bir âlimin hâli değildi. Bu, Bağdat Nizamiye Medresesi’nin başmüderrisinin adım adım sürüklendiği bir cehennemdi. Herkesin hikmet talebiyle mesafeler kat edip akıl danıştığı o meşhur Hüccetü’l-İslâm… Fıkıh kitabını okuduktan sonra “Beni sağken gömdün, ölmemi bekleyemez miydin?” diye sitem eden Hocası Cüveynî’nin benzetmesiyle o kıyısız derya… İşte bunalımlı bir çağın müceddidi, şimdi kuşatıldığı deli dalgalarla boğuşuyordu. Şüphe… Kör cehaletten bütünüyle uzak, ilmin zirvesinden neşet eden şüphe.

İlk gençliğinden itibaren meylettiği kelâm ve fıkıh dersleriyle haşir neşirdir. Doğduğu yer Tûs’tan, sırf fıkıh ve hadis tahsili şevkiyle Cürcân’a gitmiştir. Dönüş yolunda, kervanın önünü kesen eşkıyaların ders notlarına el koyduğu o hadise gelir aklına. Eşkıya reisinin, “Öğrendiklerini zihninde değil de defterlerinde saklayan bir talebe…” diye alay edişi… Âh, nasıl da içerlemişti. Bu olayı Allah’ın bir ikazı saymış, güç bela geri alabildiği defterlerini üç yıl içinde ezberlemişti.

Bir yanda Nişabur’daki medrese tahsilinden beri ısrarla yüklendiği felsefe, mantık ve cedel… Öte yanda siyaset, ahlâk ve tasavvuf gibi disiplinlere duyduğu tecessüs… Her biri başka bir yerden farklı bir şey telkin ediyordu. Peki hakikat, hangisinin dilindeydi?

Evvela duyularına olan güveni sarsılmıştı. Gölge az önce hareketsiz değil miydi? Lakin güneş yer değiştirince yönü değişti. Öyleyse onu aldatan neydi? Göz mü? Hani olur ya, uzaktan ağaç sandığın şey, yaklaştıkça, insana dönüşür. Demek ki göz, hakikati olduğu gibi göstermiyor; mesafeye, konuma, ışığa göre şekil değiştiriyor. O hâlde göze nasıl inanılır?

Bize ateş böcekleri misâli ufacık görünen yıldızlar… Hakikatte öyle midir? Değil elbette. Gökbilimciler ne diyor? Her biri koca bir âlem. O hâlde neden gözümüze birer nokta, birer metal parçası gibi görünürler? “Duyulara olan bu güven nereden geliyor?” En güçlüleri sayılan görme duyusu, az önce gölgenin hareketsiz olduğuna hükmetmedi mi? Oysa bir saat sonra, deney ve gözlem sonucu gölgenin ağır ağır yer değiştirdiğini fark ettin. Demek ki en güvenilir sandığın göz bile seni aldatabiliyormuş. İşte o anda akıl hâkimi geldi, onu yalanladı. Duyular küçük bir lambadır, akıl güneş. Güneş doğduğunda kandilin hükmü kalır mı?

Akıl tahtının sarsılışı

Beş duyu ile kavranan şeylere duyduğu güven sarsılınca Gazâlî, bu kez sorgulamayı bilginin son mercii sayılan aklın bizzat kendisine yöneltir. Zira akıl, kendi kurduğu kesinlikleri gerçekten garanti edebilir mi? Gazâlî, nihayetinde aklın tahtını sallayan o muhasebeye girişir:

“Bir şey aynı anda hem olumlu hem olumsuz olamaz. Hem hâdis hem kadim olamaz. Hem var hem yok, hem zorunlu hem de imkânsız olamadığı gibi.” Evet çelişmezlik yasası gereği bu mümkün değildir. Fakat Gazâlî’nin asıl sorusu şuydu: Bu ilkenin kendisi ne ölçüde apaçıktır ve hangi temele dayanır? Aklın doğruluğunu yine aklın kendisi mi tasdik edecektir?

Uykudayken gördüklerini tartışmasız bir inançla gerçek sanıyorsun. Şüphe etmek aklına bile gelmiyor. Ama uyanınca hepsinin bir rüya olduğunu fark ediyorsun. Peki, şimdi uyanıkken gerçek saydığın şeylerin de daha yüksek bir idrak mertebesine nispetle düş olmadığını nereden biliyorsun? Belki de uyanıklık, o hâle göre bir tür uykudur.

Aklın bulunduğu mertebeye duyulan bu mutlak güven, nereden geliyor? Ya aklın da yanılıyorsa? Rüyadayken yanlış düşündüğünü sanmıyordun, fakat daha dar bir idrak ufkunda değil miydin? Öyleyse aklın “kesin” dediği hükümler, içinde bulunduğu varlık mertebesine göre şekillenmiyor mu? Evet, akıl son durak değildir. Peki ama akıl, kendisini aşan bir kavrayışı inkâr edebilir mi? Eğer ediyorsa, bu inkâr hakikatin mi yoksa aklın hududunun mu delilidir? Demek ki aklın altın kakmalı tahtı da mutlak değildir. O taht sarsılabilir, hatta öyle bir sarsılır ki tepetaklak olur.

Ayaklarının altında baş döndürücü bir âlem vardı. Bu kutlu mevkide başı göğe ermiş bir adam olmanın serkeşliği, alev olup kanına sinmişti. Bu yüzden Nizâmülmülk’ün huzuruna çıkmış, Selçuklu hâcesinin sorularına verdiği keskin cevaplarla sivrilmiş, kısa süre sonra Bağdat Nizamiye Medresesi’ne başmüderris olarak atanmıştı. Ulemanın göz koyduğu, bir türlü çekemediği bu zirvelerde boy göstermesinin gerçek gayesi neydi? Allah’ın kelâmını hakkü’l-yakîn ile öğretmek mi? Yoksa i‘lâ-yı kelimetullah iddiasıyla onu yaymak ya da muhafaza etmek mi?

Yoksa… Yoksa herkesin rağbet ettiği yegâne mercii olmanın verdiği sarhoşluk mu? Kendisine danışılmanın, sözüne itaat edilmenin gizli bir hazzı yok muydu bu makamda? Hatta yedi iklim dört bucakta şöhret olmuş Ebû Hâmid el-Gazâlî olmanın? Kimi vakit babasının mesleği dolayısıyla çift “z” ile anılan, kimi vakit de doğduğu köyle çağrılan o ismin ağırlığıyla yaşamanın…

Âh, benliğinin alt katmanlarında saklı o........

© Maarifin Sesi