Son dört yazıda Osmanlı Devleti ve İslam Dünyasının, Batı Dünyasıyla arasındaki iktisadi ve siyasi sistem farklarını, kök sebeplere inerek analiz etmeye çalıştım.

Değerlendirme: Osmanlı Devleti bilerek, isteyerek ve planlayarak Doğu Akdeniz ve Mezopotamya'nın Emevi, Abbasi,Sasani, Selçuklu ve İlhanlı dönemlerinde oluşmuş mirasını; Bizans İmparatorluğunun birikimiyle harmanlayarak yeni ve işlevsel bir sistem kurmuştu.

Osmanlı Devleti kurulduğu günden 16. yüzyıla kadar her dönem sınırlarını büyütüp iktisaden gelişiyordu; Avrupalılar da bu dönemin ilk yarısında iç çatışmalarla sürekli bölünüyorlardı.

Daha sonra Kilisenin “uluslararası veya devletlerüstü” bir statüyle ortaya çıkıp otoritesini tesis etmesiyle Avrupa’da “devletçikler” arası çatışmalar azaldı.

İşbirliği içinde rekabet, uzlaşma, ortaklaşma ve sözleşme hukuku ve muhasebe tekniklerinin gelişmesiyle bütün Avrupa iktisaden sürekli gelişmeye başladı.

Bu gelişmelere rağmen her şey Osmanlıların lehine görünüyordu.

Avrupalıların, Osmanlı Devletiyle rekabet etmek gibi bir umutları da niyetleri de yoktu.

Bu dönemde, “işletme sermayesi ve mülkiyet haklarına hukuki güvence” sağlamanın, en büyük siyasi güç kaynağı olabileceği henüz bilinmiyordu.

Tarihi süreçler, Osmanlılarda “işletme sermayesi ve özel mülkiyet hakları”nı her geçen gün zayıflatırken; Avrupa’da her geçen gün güçlendiriyordu.

Avrupa’daki “siyasi fetret döneminde” devletçikler birbirlerine karşı hegemonik bir askeri ve siyasi üstünlük oluşturamamıştı.

Yenişememe, çatışmaların süresini uzatıyordu; bu da devletçikleri finansal açıdan mahvediyordu.

Hiç beklenmedik bir anda Gregoryen Reformu sonrasında oluşan yeni bir dinamik, yani yeni Kilise, “devletlerüstü veya uluslarüstü bir güç ve hakem” olarak ortaya çıktı ve kendi ilkelerini bütün devletçiklere dayattı.

Kilisenin dayattığı bu ilkeler siyasi özneler olan devletçikleri, müzakere, pazarlık, uzlaşma ve ardından işbirliğine yöneltti.

Bu dönemde Kilise, Avrupa’da “özel işletme sermayesi ve özel mülkiyet haklarını adeta kutsal bir zırhla” koruma altına aldı.

Bu istikrarlı işbirliği ortamı hem “işletme sermayesi ve özel mülkiyete” koruma sağladı hem de Avrupa’da yağma, aşırı vergi ve müsadere gibi sermaye düşmanı uygulamaları neredeyse bitirdi.

“Devletçikler” adeta sermayenin çıkarını koruyan birer aygıta dönüştü.

“Büyük işletme sermayeleri ve mülkiyet hakları” Osmanlılarda istikrarsızlığın bir unsuru olarak görüldüğü için planlı bir şekilde kısıtlanırken; Batıda, işletme sermayeleri ve mülkiyet hakları her geçen gün biraz daha kök salıyordu.

Güçlenen sermayeyle birlikte, Batı da bankaların, merkez bankalarının, sigorta şirketlerinin ve........

© Karar