Başkalarının davranışlarını değerlendirmek hayatın doğal bir parçasıdır. Gün içinde bir yakınımızın aldığı kararı, bir iş arkadaşımızın tutumunu, bir ebeveynin çocuğuyla ilişkisini ya da tanımadığımız bir insanın davranışını kolaylıkla yorumlayabiliriz. Çoğu zaman neyin yanlış olduğunu, nasıl davranılması gerektiğini ve karşımızdaki kişinin nerede hata yaptığını düşünmek zor değildir. Asıl zor olan, aynı dikkatle kendimize bakabilmektir. Çünkü başkasının davranışına dışarıdan bakarız, kendi davranışlarımızın ardındaki niyetleri, yaşadığımız koşulları, korkularımızı ve ihtiyaçlarımızı ise biliriz. Bu nedenle kendimize tanıdığımız açıklama hakkını başkalarına her zaman tanımayabiliriz.

Sosyal psikolog Lee Ross’un ortaya koyduğu “temel yükleme hatası” kavramı, insanların başkalarının davranışlarını açıklarken kişilik özelliklerine, kendi davranışlarını açıklarken ise koşullara daha fazla ağırlık verme eğilimine dikkat çeker. Örneğin trafikte önümüze geçen bir sürücüyü saygısız olarak değerlendirebiliriz. Aynı davranışı kendimiz yaptığımızda ise acelemiz olduğunu veya dalgın olduğumuzu söyleyebiliriz. Davranış aynıdır fakat ona yüklediğimiz anlam farklıdır.

Eleştirinin psikolojik boyutu yalnızca bu bilişsel farklılıkla sınırlı değildir. Bazen başkasının kusuruna odaklanmak, kişinin kendi eksiklikleriyle yüzleşmesini de ertelemesine yardımcı olabilir. Leon Festinger’ın sosyal karşılaştırma kuramına göre insanlar kendilerini değerlendirmek için başkalarıyla karşılaştırma eğilimindedir. Bu karşılaştırma kimi........

© Gazete İpekyol