Epiktetos’a atfedilen bir cümle vardır: İnsanları rahatsız eden olayların kendisi değil, olaylara dair yargılarıdır. Aradan geçen yüzyıllardan sonra bu fikir bu kez bir psikiyatri kliniğinde, ölçeklerle, ödevlerle ve oturum gündemleriyle yeniden ortaya çıktı. Dr. David Burns’ün kitapları, bu eski önermenin geniş okur kitlesine ulaşmasını sağlayan en etkili eserlerinden. Aşağıda her ikisini de okuduğum İyi Hissetmek’ten Harika Hissetmek’e uzanan çizgiyi, bu çizginin dayandığı kuramsal zemini ve bu kitapların güçlü ve zayıf yanlarını tartmaya çalışacağım.

Burns’ü anlamak için önce hocasına bakmak gerekir. Aaron T. Beck 18 Temmuz 1921’de Providence’ta doğdu. 1942’de Brown Üniversitesi’nden, 1946’da Yale Tıp Fakültesi’nden mezun oldu ve 1954’te Pennsylvania Üniversitesi psikiyatri bölümüne katıldı. Bilişsel terapiyi 1960’larda orada geliştirdi. Başlangıç noktası bir hayal kırıklığıydı. Dönemin egemen yaklaşımı olan psikanalitik kuram, depresyonu bastırılmış çatışmalara ve kişinin bir yanıyla acı çekmeye ihtiyaç duymasına bağlıyordu. Beck bu önermeyi deneylerle sınadı ve depresyonun merkezinde mazoşizm değil düşük öz değer olduğu sonucuna vardı.

Beck’in kliniğinde gözlemlediği örüntü şuydu: Depresyondaki hastaların zihninden, kendilerine, dünyaya ve geleceğe dair olumsuz yargılar neredeyse otomatik olarak geçiyordu. Bunlara otomatik düşünceler adını verdi. Terapi bu düşünceleri fark etmeyi, sınamayı ve gerçeğe daha uygun alternatifler kurmayı hedefliyordu. Seanslar hedef belirlemek, gündemi ortaya koymak, ev ödevi vermek şeklinde yapılandırılmıştı. Süreç çoğu zaman bir düzine seansı geçmiyordu.

Beck’in ilginç bir kişisel hikâyesi de var. Sekiz yaşında bir süre hastanede yattıktan sonra kan ve hastane korkusu geliştirmiş. Bilişsel yöntemlerin ilk uygulama alanı kendi korkuları olmuş. Yöntemi eleştirmenlerden de kurtulamadı. Bazı psikologlar onun yöntemini yüzeysel bir tür moral takviyesi olarak gördü. Buna rağmen psikiyatri asistanları için zorunlu eğitim hâline geldi ve Beck eleştirilere kendi verileriyle yanıt verdi. Beck 1 Kasım 2021’de, yüz yaşında öldü. Kızı Judith S. Beck ile birlikte kurduğu Beck Enstitüsü eğitimini sürdürüyor.

Terminolojiye küçük bir not düşmek gerekir. Beck’in kendi adlandırması “bilişsel terapi”ydi. “Bilişsel Davranışçı Terapi” (BDT) ise daha geniş bir müdahale ailesinin adı. Beck bu ailenin en etkili katkıcısı sayılıyo. Albert Ellis’in 1950’lerdeki çalışmaları da bu çizginin öncülleri arasında anılır. Ellis, duygularımızı inançlarımızın biçimlendirdiği fikrini yaymıştı; kitap maddesi onu bilişsel terapinin “büyükbabası” sayar. Kısacası BDT bir teori olmaktan çok, düşünce, duygu ve davranış arasındaki ilişkiyi sınanabilir adımlara dönüştüren bir terapi biçimidir.

David D. Burns 19 Eylül 1942 doğumlu. Lisansını Amherst College’da (1964), tıp eğitimini Stanford’da (1970) tamamladı. Psikiyatri asistanlığını Pennsylvania Üniversitesi’nde yaptı ve Beck’in erken dönem öğrencilerinden biri oldu. Bugün Stanford Tıp Fakültesi’nde emekli yardımcı klinik profesör olarak anılıyor.

Burns’ün kendi anlatımına göre bu hikâyenin dönüm noktası bir şüpheden çıkıyor. Stanford Magazine’deki profile göre asistanlık yıllarında hastalarından hiçbiri bir yıl boyunca belirgin biçimde iyileşmemişti. Bir TEDx konuşmasında anlattığına göre, bir meslektaşı ona Beck’in haftalık seminerine gitmesini ve en zor hastalarında yöntemi denemesini önermişti. Bu denemenin, yöntemin işe yaramadığını kendine kanıtlamasına yarayacağı da söylenmişti. Burns’ün denediği ilk hasta, yoğun bakımdan çıkmış, intihar girişiminden zor kurtulmuş yaşlı bir Letonyalı göçmen kadındı. Burns, ardından onlarca yıldır depresyonda olan hastaların beklenmedik biçimde düzeldiğini gördüğünü anlatıyor. Bunlar Burns’ün kendi anlatısı. Dramatik ve etkileyici olduğu kadar, bağımsız olarak doğrulanmamış bir hikâye olduğunu da akılda tutmak gerekiyor.

Bir başka anekdot kitabın yaygınlaşma biçimini gösteriyor. Burns, bir televizyon yapımcısının depresyondaki ergen oğluna yardım ettikten sonra The Phil Donahue Show’a davet edilmiş. Akademik bir tekniğin, bir talk show koltuğundan milyonlara ulaşması ilginç bir rastlantı. Bu, aynı zamanda kitabın yalnızca bilimsel bir metin değil, bir popüler kültür ürünü olduğunu da hatırlatıyor.

Feeling Good: The New Mood Therapy (İyi Hissetmek) 1980’de yayımlandı. Önsözünü Beck yazdı, 1999’da gözden geçirilmiş baskısı çıktı. Kitap, Beck’in klinik çerçevesini okurun kendi başına........

© Ek Dergi