Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας. Κι όμως, ποτέ άλλοτε η παραπληροφόρηση δεν είχε τόσο μεγάλη δύναμη. Με μερικά μόνο κλικ μπορεί κανείς να βρει δεκάδες «αποδείξεις» ότι οι αποστολές στη Σελήνη δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ, ότι τα εμβόλια αποτελούν μέσο ελέγχου του πληθυσμού ή ότι μια μυστική ομάδα κυβερνά τον κόσμο από το παρασκήνιο. Το εντυπωσιακό δεν είναι ότι αυτές οι θεωρίες υπάρχουν. Θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν ανέκαθεν. Το πραγματικά αξιοσημείωτο είναι πόσο εύκολα διαδίδονται και πόσο πρόθυμα τις υιοθετούν άνθρωποι κάθε ηλικίας και μορφωτικού επιπέδου.

Θυμάμαι κάτι που μου έχει μείνει χαραγμένο στη μνήμη μου εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το 2006 παρακολούθησα μαθήματα Αστροφυσικής με τον διακεκριμένο φυσικό Δημήτρη Νανόπουλο στη Στοά του Βιβλίου. Μόλις μπήκε στην αίθουσα, προτού ακόμη ξεκινήσει την παράδοση, χαμογέλασε και είπε: «Να το ξεκαθαρίσουμε από τώρα: Ναι, πήγαμε στη Σελήνη. Και τώρα πάμε να μιλήσουμε για το Σύμπαν». Το ακροατήριο γέλασε, αλλά το μήνυμα ήταν σαφές. Ήξερε ότι, ακόμη και σε μια αίθουσα ανθρώπων που είχαν έρθει να ακούσουν επιστημονική γνώση, θα υπήρχαν κάποιοι που θα αμφισβητούσαν ένα από τα πιο τεκμηριωμένα επιτεύγματα της ανθρώπινης Ιστορίας. Εκείνη η φράση, διατυπωμένη είκοσι χρόνια πριν, μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ.

Η άρνηση της προσελήνωσης αποτελεί ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να επιβιώσουν ακόμη και απέναντι σε εκτενή και διαχρονικά επιβεβαιωμένα  αποδεικτικά στοιχεία. Περισσότερο από μισό αιώνα μετά την αποστολή του Apollo 11, εξακολουθούν να διατυπώνονται ισχυρισμοί ότι ο άνθρωπος δεν πάτησε ποτέ στη Σελήνη, παρά την ύπαρξη εκτεταμένου φωτογραφικού και οπτικοακουστικού υλικού, των δειγμάτων σεληνιακών πετρωμάτων που μελετώνται από επιστήμονες σε όλο τον κόσμο, καθώς και των ανεξάρτητων τεχνολογικών και επιστημονικών επιβεβαιώσεων της αποστολής. Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει ότι η αποδοχή ή η απόρριψη μιας ιστορικής πραγματικότητας δεν εξαρτάται πάντοτε από την επάρκεια των αποδείξεων. Συχνά υπερισχύει η ελκυστικότητα μιας εναλλακτικής αφήγησης, η οποία προσφέρει μια απλούστερη ερμηνεία των γεγονότων, βασισμένη στην υπόθεση μιας οργανωμένης και εκτεταμένης εξαπάτησης. Με άλλα λόγια, δεν απορρίπτονται οι αποδείξεις επειδή είναι ανεπαρκείς, απορρίπτονται επειδή έρχονται σε σύγκρουση με ένα ήδη διαμορφωμένο τρόπο που ερμηνεύουμε τον κόσμο.

Η πρώτη πρόχειρη εξήγηση είναι, συνήθως, ότι όσοι πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίας είναι αφελείς ή ανεπαρκώς ενημερωμένοι. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η πίστη στις συνωμοσίες δεν είναι θέμα νοημοσύνης. Επ’ ουδενί η προσχώρηση σε μια θεωρία συνωμοσίας δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται ως ένδειξη μειωμένης νοητικής ικανότητας. Η επιστήμη της ψυχολογίας........

© Athens Voice