Geçen hafta bu köşede Daron Acemoğlu’nun “Hangi Liberalizm” adlı kitabını ve kitabın temel kavramı olan “işçi sınıfı liberalizmi”ni incelemiş, bunu yaparken de kapitalizmin 20. yüzyıldan 21. yüzyıla uzanırken yaşadığı üç krize odaklanmıştık.

Kapitalizm, krizlerden ilki olan 1929 krizinden “bırakınız yapsınlar bırakınız geçsinler” liberalizmini geride bırakarak ve devletin ekonomiye müdahalesi için yeni birtakım mekanizmalar yaratarak, işçi sınıfına kimi tavizler vererek çıkmıştı. İkinci büyük kriz olan 1973’ten sonra ise işler tersine dönmüş, devletin ekonomiye müdahale etmemesi, her şeyin piyasalaştırılması ve işçi sınıfına verilen hakların geri alınması, yani neoliberal karşı-devrim, kapitalizmin krizinin güncel ilacı olarak görülmüştü. 

Kapitalizm -şimdilik- son küresel krizini 2008 yılında yaşadı ve dünya siyaseti halen o krizin gölgesinde şekilleniyor; insanlık 21. yüzyılın ilk çeyreğinde neoliberalizmin yarattığı gelir eşitsizliği, iklim krizi, göç, silahlanma, militaristleşme gibi büyük tehlikelerle karşı karşıya ama halen ona bir alternatif geliştirebilmiş değil. 

Neoliberal karşı-devrimin en önemli isimlerinden olan eski İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher, siyasi hayatı boyunca iki önemli laf etmiş, bu iki laf da neoliberalizmin mantığını ortaya koymuş ve hafızalara kazınmıştı. Thatcher bu sözlerin ilkinde “benim en büyük eserim İşçi Partisi’dir” diyor ve neoliberal çağda İşçi Partisi’nin de tıpkı kendi partisi Muhafazakâr Parti gibi serbest piyasacılığı benimsediğine, ekonomi politikaları açısından artık aralarında bir fark kalmadığına işaret ederek bununla övünüyordu.

Thatcher’ın diğer sözü ise “There is no alternative” (Başka alternatif yok) şeklindeydi. Thatcher, izlediği neoliberal politikalara muhalefet edenlere böyle seslenmiş ve zamanın ruhunu ortaya koymuştu; sahiden de o dönemde neoliberalizm, zorunlu ve alternatifi olmayan bir politikalar manzumesi olarak görünüyor, toplumun da böyle görmesi isteniyordu.

(Hoş, Thatcher başka bir konuşmasında da “toplum diye bir şey yoktur, sadece bireyler vardır” demişti ama onu en azından bu yazı bağlamında geçelim.)

Tarihin bir ironisi olarak, Thatcher’ın “başka alternatif yok” sözünü yıllar sonra yine Avrupa’da ve yine bir kadın lider, Almanya Başbakanı Angela Merkel, yine bir krizin ortasında yineleyecek ve izlediği politikaların alternatifsiz olduğunu söyleyecekti. Merkel bu sözü söylediğinde yıl 2010’du ve kapitalizmin ABD merkezli 2008 krizi Avrupa’yı da etkisi altına almış, Euro bölgesindeki başta Yunanistan olmak üzere İrlanda, İspanya, Portekiz gibi ülkeler krizden ilk etkilenen ülkeler olmuştu. 

İşte Merkel, Euro’yu ve dolayısıyla Avrupa Birliği’ni kurtarmak için Dünya Bankası ve AB ortaklığında 750 milyar euro tutarında bir paketi yürürlüğe koymuş, bu paketi savunurken de defalarca “başka alternatif yok” demişti. Merkel’in bu sözü, kurtarma paketine eşlik eden kemer sıkma ve yoksullaştırma politikalarına yönelik öfkenin belirlediği bir konjonktürde, izlenen politikalarla özdeşleşecek ve çok büyük eleştiriler, tepkiler alacaktı; öyle ki 2010’da “yılın en kötü cümlesi” seçilmişti. 

İşte tam da böylesi bir konjonktürde, Merkel’in partisi Hıristiyan Demokrat Birliği’nden (CDU) Bernd Lucke adlı bir ekonomi profesörünün öncülüğünde ayrılanlar yeni bir parti kurdular. Kurdukları partinin adını ise Merkel’in “başka alternatif yok” sözüne yönelik tepkinin estirdiği rüzgâr belirledi: Almanya İçin Alternatif. 

Lucke’nin ve arkadaşlarının kurduğu yeni partinin temel talebi Euro’dan çıkılması ve Alman Markı’na geri dönülmesiydi; çünkü ulusal para biriminin ekonomideki ulusal egemenliği tesis etmenin en önemli aracı olduğunu düşünüyorlardı. Almanya İçin Alternatif, kısa adıyla AfD, kurulduğu kimliğiyle kalsaydı bugün belki de kendisinden söz etmiyor olacaktık; ancak işler öyle gitmedi ve sonuç bambaşka oldu. 

Almanya, 2008 krizinin etkileri hafiflemeye yüz tutmuşken 2015 yılında yepyeni bir krizle karşılaştı. O yıl çoğu Suriye’den olmak üzere milyonlarca göçmen Avrupa kapılarına dayandı ve Merkel açık kapı politikası........

© soL