Kendi yazarlarından veya yer aldıkları kitaptan çok daha şöhretli cümlelerin varlığı, rivayetin sadece bu ülkede değil, dünyada da hâlâ egemen söylem biçimlerinden olduğunu göstermiyor mudur? Sık sık “…’e atfedilen” diye zikrederiz böyle sözleri. “Denedin, yenildin, yine dene, yine yenil, daha iyi yenil” cümlesi, mesela: Beckett’in yazdığı değil, Beckett’e “atfedilen” bir cümledir bizim için. Şifahi toplumları (ve yazıdan vazgeçerek ikincil bir şifahileşme evresine giren toplumları) tanımlayan özellik: herhangi bir önermeyi ancak rivayet kılığına (“miş, mış”) soktuktan sonra kabul edebiliyoruzdur. Antonio Gramsci’ye “atfedildiği” “söylenen” cümle de böyle: “Krizi tanımlayan tam da eskinin ölüyor ve [ama] yeninin doğamıyor olmasıdır; bu aralıkta çok çeşitli marazi semptomlar ortaya çıkar.”[1] Son kırk-elli yılda Türkiye’de ama daha çok da dünyada ortalama bir solcuyu düşünmeye çalışalım: bu arkadaş İtalyan komünizminin kurucusunun herhangi bir basılı metnine göz atmamış olabilir, ama alıntıladığım sözün veya bir mealinin kulağına çalınmış olma ihtimali hiç az değildir. Belki kendisi de seslendirecektir, üstelik hiç kimseye atfetmeden. Galip’in dediği gibi, miri malıdır artık.[2]

İtalyan komünizminin kurucusu, hareketin karşılaştığı (beklenmedik?) bir tıkanmayı adlandırmak, tarif etmek ve böylece anlamak amacıyla yazmıştı söz konusu cümleyi, 1930’da, hapishanedeyken. Marksist yazında böyle tarihsel tıkanma veya gecikme anları için üretilmiş başka formüller de bulabiliriz, Lenin’den Hikmet Kıvılcımlı’ya, hatta Adorno’ya kadar. Ama en ünlüsü Gramsci’nin formülasyonu olmalı. Cümleyi temel öğelerine ayırmaya giriştiğimizde şu fikirler kalıyor elimizde: kriz; başka bir deyişle ölmekte olan eski ve/ama doğamayan yeni; aralık, bir ara dönem, orijinal metinde kullanılan terimin düz çevirisiyle “iki kral arası dönem”, bizim “fetret” diye anmayı sevdiğimiz durum; marazi, hastalıklı; semptom, demek bir şeyin kendisi değil de belirtisi, dış görünüşü veya zorunlu ifadesi.

Dikkat edilirse bu “öğelerin” hiçbiri nötr, saf betimsel terimler değildir; hepsi normatiftir, yargı veya değerlendirme içerirler. Ve onları birbirine iliştirerek bir cümleye, bir önermeye dönüştüren, deyim yerindeyse öğeleri “şarj ederek” aktifleştiren, anlamlı/okunur kılan bir bağlam vardır: kısaca tarihsel sosyalist hareket diyelim buna. Hareketin tespitleri, analizleri, beklentileri, hayalleri ve hayal kırıklıkları açığa çıkar Gramsci’nin sözcüklerinde: eski ölüyor dedik, ama yeni, o nerede, o niye ortaya çık(a)mıyor? Başka bir deyişle ancak bir ilerleme beklentisi olduğu için bir tıkanma veya ertelenme de vardır: bir zaman diliminin, bir hayat kesitinin “aralık”, “interregnum” veya “fetret” olarak okunmasına yol açan şey, bu tespitin altında yatan tarihsel süreklilik ve ileri gitme isteğidir, varsayım gibi davranan bir istek.

“Marazi” derken milliyetçileri ve İtalya’da dört yıl önce (1926) kesin olarak iktidara yerleşmiş faşistleri düşünüyor olmalıydı Gramsci, açıkça yazamasa da. Avrupa’da sosyalizmin uzun Engels’li/Bebel’li yıllarında (1880-1896) hareketin böyle somut bir “derdi” yoktu (Marx 1860’larda milliyetçilerin anti-enternasyonalist salvolarını “asıl yurtsever biziz, kozmopolit olan burjuvazidir” diye geçiştirmeye çalışmıştı). Kesintisiz ilerleme fikri ilk ifadesini Marx’ın “Fransa’da Sınıf Mücadeleleri” metnine Engels’in 1895’te yazdığı önsözde bulur. Büyük devrimci, telaşlanmayın diyordu burada, daha şimdiden parlamentonun en büyük partilerinden biri haline geldik, sendikalarda, belediyelerde, çeşitli derneklerde örgütlenmiş bir işçi sınıfımız var, bu gidişle yakında iktidara gelmemiz kaçınılmazdır.........

© Birikim