We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Əli Kərim poeziyasında XX əsrin böyük elmi kəşflərinin əksi - Əli Kərim-90

6 0 1
16.01.2021

Əli Kərimin poetik irsi həmişə dərin siqlətli ideya və fikirlə yüksək bədii formanın vəhdəti ilə diqqəti cəlb etmişdir. Sağlığında da, ölümündən əlli ildən artıq bir vaxt keçdikdən sonra da vəziyyət dəyişməyib: şairin təkraredilməz şeir dünyası bu gün də oxucuların estetik zövqünü oxşamaqda, onları mənən zənginləşdirməkdədir.

Fərdi intellektual üslub, ən adi həyat hadisələrindən, detallardan çıxış edərək bədii-fəlsəfi ümumiləşdirmələr aparmaq, yaratdığı obrazlar, təşbihlər vasitəsi ilə həyatda, təbiətdə baş verənlərin mahiyyətinə, ilk baxışda gözə görünməyən daxili aləmə varmaq bacarığı onun şeirlərinin səciyyəvi xüsusiyyətləridir. Professor Yaşar Qarayev Əli Kərimin həyat həqiqətlərini, gizlinlərini, dərin mənaları poetik əsərin materialı etmək üsulu, elmi-intellektual, fəlsəfi yanaşımı barədə yazır: "Biz burada sübhün və şəfəqin, səhərin və təbəssümün, büllur və "mavi" bir nəğmənin əyaniləşən, detala çevrilən surəti ilə rastlaşa bilirik. İşıq şüası boşluqda yalnız müəyyən bir predmetə, cismə dəyib sınanda, parçalananda əks oluna, görünə bildiyi kimi, Əlinin sənətkarlığı, təsvir və ifadə gücü də məhz belə detallarda, simvollarda və predmetlərdə əks olunur. Ümumiyyətlə, hər şeyi canlandırmaq, əyaniləşdirmək, bədii detala, rəmzə çevirib təsvir etmək bu şeirlərin əsas üslubi xüsusiyyətini təşkil edir".

Qeyd etmək istəyirik ki, ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələri dövrünün biliklərinə mükəmməl sahib olan, yüksək intellektual səviyyəli sənətkarlar olmuşlar (Burada poeziyanın yüksək intellektual səviyyəyə ucalmasında böyük xidmətləri olan Xaqani, Nizami, Nəsimi, Füzuli kimi şairləri xatırlamaq yerinə düşür).

XX əsrdə, xüsusilə də Əli Kərimin novator sənətkar kimi yaşayıb yaratdığı 50-60-cı illərdə həyat həqiqətlərinə əsrin elmi səviyyəsindən baxmaq istəyi xüsusi əhəmiyyət daşımış və bu proses intensivliyi ilə seçilmişdir. Ümumiyyətlə, XX əsrin, xüsusilə 50-60-cı illər və sonrakı dövrlər Azərbaycan poeziyasının böyük əhəmiyyətə malik xüsusi missiyasını nəzərə çatdırmaq istərdik: Şeir bir tərəfdən dərin mənaları, əsrin tərəqqi və təzadlarını, elmi-fəlsəfi qənaətləri ifadə edirdi, digər tərəfdən, əsərlərin dili milliləşir, ərəb-fars söz və ifadələrindən təmizlənirdi. Bu proses ilk baxışda təzadlı görünür, lakin bununla bərabər, şairlərimizin xidmətini daha da qabarıq nəzərə çatdırır. Məsələ orasındadır ki, ənənəvi olaraq dini, ictimai, elmi, fəlsəfi və s. anlayış və terminlər ədəbi dilimizdə əsasən ərəb-fars sözləri ilə ifadə olunurdu. Ərəb-fars sözlərini maksimum azaldaraq, dili milliləşdirərək yeni dövrün elmi səviyyəsinə yüksələ bilməsi XX əsr Azərbaycan poeziyasının danılmaz böyük xidmətidir. Əli Kərim yaradıcılığında bu proses xüxusilə intensiv getmiş, əsrin böyük kəşfləri - Albert Eynşteynin nisbilik nəzəriyyəsi, nüvə silahının icad edilməsi, kosmosun fəthi onun poetik təfəkküründə, yaratdığı obrazlarda əksini tapmışdır.

İntellektuallığı bədii dildə novatorluğun bir cəhəti hesab edən, Ə.Kərimin əsərlərinin dilində XX yüzilliyin elmi-texniki tərəqqisi ilə bağlı obraz və sözləri, terminləri xüsusi olaraq nəzərdən keçirən akademik Tofiq Hacıyev "Elmi-zehni səviyyə və bədii dildə novatorluğun faktı" adlı məqaləsində şairin yaratdığı obrazları, şeirlərinin dili barədə yazır: "Bu, XX əsrin elm Məcnunlarının dilidir, Eynşteynin, kosmosu fəth edənlərin maddi zehnidir... Əli Kərim rəngsiz mövcudluqları, gözlə görünməyən təsvirləri cismləşdirir, abstrakt yüksəkliyi konkret obraza çevirir, bir-birindən uzaq anlayışları əl tutuşdurur, həmdəm edir və səni məcbur edir ki, bir şeirin oxunuşunda bütün biliyini səfərbərliyə alasan, yaddaşını yoxlayasan, həyat lövhələrini laqeyd müşahidədən çıxıb onunla əqli-poetik ünsiyyətə girəsən". Tədqiqatçının burada qeyd etdiyi gözlə görünməyən təsvirləri cismləşdirmək, abstrak anlayışları konkret obraza çevirmək, bir-birindən uzaq anlayışların yaxın, ortaq cəhətlərini tapmaq kimi cəhətlər XX əsrin (eləcə də XXI yüzilliyin) elmi təfəkkürünün, həyata elmi yanaşmanın ayrılmaz tərkib hissələridir. Oxucunun bədii mətnin incəliklərini tam anlaması, ondan estetik zövq ala bilməsi üçün bütün biliyini səfərbərliyə almağa, yaddaşını yoxlamağa məcbur edilməsi, müəlliflə poetik ünsiyyətə cəlb edilməsi şairin fərdi yaradıcılıq üslubunun diqqətəlayiq cəhətləridir. Bu, əslində, çağdaş poeziyanın müasir oxucuya təklif etdiyi yeni ünsiyyət formasıdır. Ə.Kərim şeirlərindən birində XX əsrin elmi-texniki möhtəşəmliyi, sənətkarın yeni çağı dərindən dərk etməsi, sürət əsrinin iri addımları ilə səsləşən əsərlər yazması zərurəti barədə yazır:

XX əsr!
Dağ,
Dağ boyda bir kəlmədir...
Onun yamacında mən
dirsəklənib oturdum...
Köhnə şeirlərimin
Darısqal hücrəsindən.
Başıma ulduz yağan
qalaktikaya döndüm.
Gördüm ki, azalıbdır
məsafələr minə bir.
Gördüm ki, şeirin vəzni
daha meridian deyil,
Nə də axıcılığı
təyyarə sürətidir...

XX əsrin elmi-texniki tərəqqisi, sürəti, məsafələri min dəfələrlə qısaltması çağdaş insanın təfəkküründə elə böyük dəyişikliklər etmişdir ki, bir zaman hamıya hüdudsuz görünən Yer kürəsi kosmosdan qayıdan gəncə çox balaca görünür:

Oğlan ehdi orbiti,
Oğlan boylandı yerə:
Torpaq uclu-bucaqlı
Balaca göy dairə.

Bu şeirin sonunda kainat miqyasında dünyamızın kiçikliyini, zəifliyini, köməyə, qayğıya ehtiyacı olduğunu dərk edən gənc onu xəyalən bağrına basır:

Qucaqladı xəyalən
Evi boyda dünyanı
Dünya boyda evini
O bərk-bərk
Fəzalardan........

© 525-ci Qəzet


Get it on Google Play