Dünya Mutluluk Raporu geçtiğimiz günlerde yayınlandı. 2012 yılından beri düzenli olarak paylaşılan bu rapor, ülkeleri “iyi oluş” düzeylerine göre 0 ile 10 arasında puanlayarak sıralıyor. Raporun temel amacı “küresel iyi oluş ve bunun nasıl geliştirilebileceği” hakkında düşünmek olarak belirtiliyor. Bu yıl listenin zirvesinde yine Finlandiya (7.76 puan), İzlanda, Danimarka, Kosta Rika ve İsveç yer alırken, Türkiye 5.3 puan ile 94. sırada bulunuyor.

Her yıl rapor yayınlandığında, ilk birkaç gün özellikle sosyal medyada pek çok tartışma görüyoruz:

Finlandiya neden hep birinci? Türkiye neden bu kadar aşağıda?

Bu tartışmaları odağında benzer reflekslerle karşılaşıyoruz: Meseleyi doğrudan siyaset, demokrasi, ülkelerin iktidar performanslarıyla açıklamak.

Oysa “mutluluk” gibi, çok sayıda soyut ve somut faktörün etkisiyle ortaya çıkan bir iyi oluş halini sadece siyasete veya ekonomiye indirgemek diğer tüm faktörleri devreden çıkardığı gibi, raporun kendi metodolojisi açısından da sorunlu görünüyor. Bu açıdan bakarsak şu soruları cevaplayamıyoruz:

Japonya, Finlandiya’dan açıkça daha büyük bir ekonomiye, daha az işsizlik oranına ve daha yüksek GSYH değerine sahipken neden mutluluk sıralamasında 61. sırada kalıyor? Siyaset bu kadar etkiliyse nasıl olur da Vietnam Japonya’ya göre çok daha mutlu olur?

Suudi Arabistan, Meksika, Çek Cumhuriyeti gibi ülkeler ABD, İngiltere ve Fransa gibi devleri nasıl geride bırakıyor?

Yaygın yanlış inanışa göre, bilim insanları bir “mutluluk kriterleri listesi” hazırlıyor ve ülkeleri bu listeye göre puanlıyor. Oysa gerçek bu değil. Sıralama, doğrudan halka sorulan tek bir soruya (Cantril Merdiveni) dayanıyor:

“Lütfen alt basamağında 0, en üst basamağında 10 yazan bir merdiven hayal edin. Merdivenin en üstü sizin için mümkün olan en iyi hayatı, en altı ise mümkün olan en kötü hayatı temsil ediyor. Şu anda kişisel olarak kendinizi bu merdivenin hangi basamağında görürdünüz?”

Cantril merdiveni sorusu bizim günlük hayatta birbirimize sorduğumuz “Ee, nasıl gidiyor hayat?” sorusunun akademik hali diyebiliriz. Yani rapor “mutluluk” için bir kriterler listesi belirleyip ülkeleri değerlendirmiyor. Sıralamanın tek dayanağı insanların kendi hayatlarına verdikleri puanın ülke ortalaması.

Burada insanların öznel yaşam değerlendirmelerinin sadece siyasetten beslendiğini düşünmek isabetli olmayacaktır. Yaşamdan beklentilerimiz, toplumsal ritmimiz, aile ilişkilerimiz, gündelik hayatımızı nasıl yaşadığımız, yalnızlık seviyemiz, bu yalnızlıktan memnuniyet düzeyimiz, güven hissimiz…. Hepsinden daha önemlisi “mutluluğun” bizim için ne anlama geldiği… Tüm bunlar insanların kendi mutluluklarını puanlama eğilimlerini etkilemesi muhtemel faktörler.

Raporun Sebep Olduğu Yanlış Anlaşılmalar

Burada önemli bir sorun var. Rapor, aslında kendisi hakkındaki yanlış anlaşılmaları bir noktada kendisi üretiyor. Bunu anlamak için önce rapordaki sıralamaların birinci sayfasına şöyle bir göz atalım.

Bu sıralamada her ülkenin mutluluk puanını ülke isminin yanındaki parantez içinde görebilirsiniz. Raporun esas sıralama verisi bu parantezler.

Ancak bir de her ülkenin karşısında renkli çubuklar var:

Lacivert: Gayrisafi yurtiçi hasıla

Açık yeşil: Sağlıklı yaşam beklentisi

Pembe: Hayatta tercih yapabilme özgürlüğü

Sarı: Ülkenizde karşılaştığınız cömertlik

Turuncu: Yolsuzluk algısı

AÇIK MAVİ: DİSTOPYA (1,16)+KALINTI

İşte yanlış anlaşılma tam olarak burada başlıyor.

Ülkeler yukarıda sorulan tek soruyla, “Cantril merdiveni” sorusuyla sıralanıyor. Sonra bilim insanları bu sıralamalara bakıyorlar ve şöyle diyorlar:

“Acaba ülkeler arası farklılıkların sebepleri neler? Acaba bu altı kriterin ülkeler arası mutluluk farkına katkısı ne olabilir? O zaman biz gidip ülkelerin bu alanlarda aldıkları puanları İMF’den, Dünya Sağlık Örgütü’nden vb. alalım, sonra da sahip oldukları mutlulukları bu altı değişkenle açıklamaya çalışalım.”

Bu yaklaşım metodolojik olarak doğru olsa da, ülkelerin mutluluk puanları bu altı kriterin toplamından oluşmuyor. Mutluluk puanı her zaman ve sadece insanlara sorulan Cantril merdiveni sorusuyla oluşuyor. Bu altı kriter sadece puanı açıklamak için kullanılıyor. Örneğin Finlandiya’nın turuncu çubuğunun Kosta Rika’dan büyük olması, Finlandiya’da daha fazla yolsuzluk olduğunu değil, mevcut yolsuzluk algısının bu mutluluk puanını ne kadar etkilediğini tahminen gösteriyor.

Sorun şu ki yukarıdaki görsel sunum bu ayrımı yeterince net yansıtmıyor. Rapora bakan herkes ilk bakışta ülkeler bu altı kritere göre sıralanmış gibi bir izlenime kapılıyor.

Rapor kendi metninde şunu açıkça söylüyor: “Pek çok kişi ülkeleri bu altı değişkene göre sıraladığımızı zannediyor, ancak bu doğru değil”. Yine de Dünya Mutluluk Raporu her yayınlandığında mutluluk puanlarının bunların toplamından oluştuğu algısından kurtulmak mümkün olmuyor.

Yani raporun sıralama mantığı ile açıklama modeli aynı şey değil, fakat grafikte yan yana sunuldukları için herhangi bir okuyucunun bu ayrımı yapabilmesi çok zor.

Peki distopya+kalıntı ne demek?

Distopya, hepimizin bildiği gibi olabilecek ülkelerin en kötüsüdür. Rapor diyor ki, “Yo, hiçbir ülke bu kadar kötü olamaz, hiçbir ülke distopyadaki kadar mutsuz değildir, o zaman biz her ülkeye başlangıç olarak bir 1,16 taban puanı verelim“. Yani yukarıdaki altı maddenin en kötü değerlerinden oluşan hayali bir referans noktası distopya.

Peki kalıntı nedir? Kalıntı bir ülkenin mutluluk ortalamasının yukarıdaki 6 değişkene sığmayan kısmıdır diyebiliriz.

“Bu insanlar, sahip oldukları somut imkanların ötesinde bir mutluluk yaşıyorlar! bizim modelimizin ölçemediği, Bizim modelimiz bu ülkenin 5 puanlık mutluluğunun 4 puanını açıklayabildi. Demek ki bu insanlar kültürel veya toplumsal 1 puanlık ‘ekstra’ mutluluk kaynağına sahipler.”

İşte bu açıklanamayan alan mavi alanla temsil ediliyor. Yani insanların parayla, sağlıkla, özgürlükle, sosyal ilişkileriyle açıklanamayan, başka bir mutluluk kaynağı. Din olabilir, arkadaşlık/aile ilişkileri olabilir, toplumsal aidiyet olabilir, günlük hayatın akışkanlığı olabilir…

Finlandiya’da da altı değişkenin tam açıklayamadığı geniş bir mavi alan bulunduğu görülüyor. İlginç bir şekilde Romanya, El Salvador, Guetamala gibi ülkelerde mavi alan Finlandiya’ya göre çok daha yüksek.

Zaten raporun kendisi de bu bölgesel/kültürel farkları kabul ediyor. Örneğin Latin Amerika ülkelerinin mutlulukları altı değişkenle açıklanandan çok daha yüksek çıkıyor, rapor bunu kısmen Latin Amerika ülkelerinin aile ve sosyal yaşam biçimlerine bağlıyor. Diğer yandan da insanların kendi hayat kaliteleri hakkında düşünme ve bunu ifade etme biçimleri de kültürden kültüre değişiyor.

Finlandiya’nın bu raporun birinci sırasına güçlü bir şekilde yerleşmesi elbette tesadüf değil. Oldukça geniş mavi alana ek olarak, yüksek yaşam standardı, güçlü sosyal bağlar, sağlıklı yaşam, hayat seçimlerinde serbestlik ve yolsuzluk algısının düşük olması gibi unsurlar, Finlandiyalıların hayatlarını daha olumlu değerlendirmesine gerçekten katkıda bulunuyor. Yani burada siyasetin hiç önemi yok denemez, ancak tek problem siyaset değil. Ve biz Finlandiya’nın konumuna bakarak mutluluğun evrensel formülünü bulduğumuzu söyleyemeyiz. Mutluluk sadece neye sahip olduğumuzla ilgili değil, “neyi önemli saydığımız” da burada çok önemli bir değişken. Aynı gelir düzeyi, aynı kurumsal düzen, aynı şehir hayatı, aynı aile ilişkileri, herkese aynı anlamı vermiyor. Dolayısıyla Finlandiya’nın yüksek puanı, herkesin Finlandiya gibi yaşaması gerektiğini değil, Finlandiya’daki insanların kendi hayatlarını kendi koşulları içerisinde daha yüksek değerlendirdiğini gösteriyor. Bazı toplumlar için sakinlik ve düzen daha büyük bir memnuniyet sağlarken, bazı toplumlarda canlılık, akış, sosyal temas, aile bağları çok daha fazla anlam üretecektir. Yani aynı toplumsal düzen farklı kültürel bağlamlarda aynı öznel sonucu üretmeyebilir. Japonya’nın 61.sıraya yerleşmesinin, Meksika’nın ABD’den daha mutlu olmasının sebeplerinden biri de işte tam bu öznel mutluluk anlayışlarıdır. Eğer dünyada herkesin mutluluğa yüklediği anlamı eşitleyebilseydik muhtemelen çok başka bir sıralama ile karşılaşırdık.

Türkiye tarafına geldiğimizde de tabloyu tek bir nedene indiremiyoruz. Elbette siyasi gerilimler, ekonomik koşullar, gelecek kaygısı gibi sorunlar iyi oluşumuzu etkiliyor. Ancak insanların “Hayatınız nasıl gidiyor?” sorusuna verdikleri cevap sadece siyasetle değil, günlük hayatlarının stresiyle, toplumsal ilişkilerinin kalitesiyle, yaşamdan ne bekledikleriyle de şekillenir. Bir ihtimal, İskandinav kültürünün hayattan temel beklentisi güvenlik, sessizlik, huzur, birbirine güvenebilmek gibi, bize göre daha mütevazı bir liste. Bizim ise hayattan beklenti setimiz daha uzun, sosyal hayat, hareketlilik, canlılık, statü endişesi, başarı, görünürlük, eşe dosta akrabaya mahcup olmama, sosyal çevrene kendini kanıtlama, mutlu olduğunu -olmasan bile- herkese ispatlama ihtiyacı (Instagram kullanımında dünyada 6. sıradayız). Elbette tüm bu beklentileri yerine getirmeye çalışmak çok zor, tamamen yerine getirmek ise neredeyse imkânsız. Sonuç olarak hayatı bunlarla anlamlandırmak, mutluluk puanımızın daha düşük olmasında tahmin ediyorum ki önemli etkenlerdir.

Günün sonunda bu rapor bize şunu hatırlatıyor: Belki de asıl mesele merdivenin en üst basamağına ulaşma yarışı değil, o merdiveni hangi bahçenin duvarına dayadığımız, o merdivenin en üst basamağında ne görmeyi beklediğimizdir. Rakamların ölçebildiği bir refah bizi hayatta tutabilir, ama belki de bizi mutlu eden şey rakamların ölçemediği o ‘mavi alanlarda’ biriktirdiğimiz anlamlarda gizlidir…

Peki sizin merdiveniniz hangi bahçeye bakıyor?

© Hür Fikirler