1929’dan 2029’a: Yeni bir kriz, yepyeni bir dünya
Geçen hafta üç şey üst üste geldi.
Perşembe günü dünyanın en yaygın ofis yazılımı altyapısı çöktü. Yetmişten fazla ülke, yaklaşık 430 milyon kullanıcı, bir güne yakın süre. E-posta yok, toplantı yok. Bazı kurumlar faks makinesine döndü. Avrupa’da bir tahvil geri alım işlemi yapılamadı.
Cuma günü Amerika’da bütün uçak kalkışları dört saatten uzun süre durduruldu. Yirmi beş yılın en uzun ülke çapındaki duruşu. On bine yakın sefer iptal edildi.
Ve aynı günlerde bir liste dolaşıyordu: Otuz üç ülke, vatandaşına evinde su ve yiyecek bulundurmasını öneriyor. Japonya 2 Kasım’da çağrısını yaptı, Avrupa Komisyonu 3 Kasım’da “72 saat kendi kendinize yetin” rehberini yayımladı.
Tuhaf mı? Evet tuhaf!
Bu köşenin usulünü biliyorsunuz. O yüzden ilk olarak şunu yazmak zorundayım: Resmî açıklamalara göre iki arızanın da siber saldırıyla ilgisi yok. Birinin sebebi bir ağ kapasitesi güncellemesi, ötekinin sebebi ise bir haberleşme şebekesindeki arıza. Stok tavsiyelerinin çoğu da yeni değil; yıllardır duran rehberler, bu ay görünür oldu.
Yani ortada net olarak şu yaptı diyebileceğimiz bir el yok. Ama asıl mesele de bu zaten!
Ve işin korkutucu tarafı tam olarak bu. Bir ele gerek de yok.
Dört yüz otuz milyon insanın yazışması, tek bir güncellemeye; bir ülkenin bütün hava trafiği, tek bir şebekeye bağlıysa, sistemi durdurmak için düşman aramanıza gerek kalmaz. Sıradan bir salı günü hatası bile yeter.
Bir şeyin gerçek kontrolü onu yönetende değildir. Onu durdurabilendedir. Ve bugün durdurabilen şey, çoğu zaman bir niyet bile değil; bir yapılandırma dosyası.
Bunu neden anlatıyorum? Çünkü yüz yıl önce de sistem, kimse onu yıkmak istemediği hâlde yıkıldı.
1929: KISA HATIRLATMA
Ekim 1929'da New York borsası çöktü. Ardından gelen dört yılda Amerikan sanayi üretimi G düştü. Dünya ticareti, beş yılda üçte ikisini kaybetti. Dokuz bin banka battı. Her dört kişiden biri işsiz kaldı. Borsa endeksi tepesinden yüzde 89 aşağıya indi.
O krizi doğrudan bir el, bir fail planlamadı. Daha doğrusu ortada bir fail görmemiz mümkün kılınmadı. Herkes kendi hesabında akıllıca davrandı. Toplam ise bir felaket oldu.
Şimdi 1929’un sonbaharına ait beş özelliği sayacağım. Her birinin yanına bugünün rakamını koyun.
Bir: Gerçek bir teknoloji, aşırı bir fiyat. 1920'lerin radyosu, elektriği, otomobili masal değildi;........
