Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

İstanbul’da Deprem Riskini Azaltmanın Yeni Rotası

Kentsel Dönüşüm Kaynaklarını Riskin Olduğu Yere Yöneltmekİlçe–Mahalle–Bina Esaslı Bilimsel Önceliklendirme İçin Bir Karar ve Kaynak Yönetimi Modeli

İstanbul’un deprem sorunu yalnızca bir mühendislik problemi değildir. Aynı zamanda kıt kamu kaynaklarının nerede, hangi sırayla ve hangi risk düzeyine göre kullanılacağına ilişkin ciddi bir kamu politikası ve kaynak yönetimi problemidir.

Kentteki bütün yapıların aynı anda yenilenmesi ekonomik, teknik ve sosyal olarak mümkün değildir. Bu nedenle temel soru yalnızca “İstanbul depreme hazır mı?” olmamalıdır. Daha işlevsel soru şudur: Hangi mahalledeki hangi yapıların önce güvenli hâle getirilmesi, harcanacak her bir kamu kaynağının sağlayacağı can güvenliği ve risk azaltma faydasını en yüksek düzeye çıkaracaktır?

İBB’nin İstanbul’un 39 ilçesi için yayımladığı olası deprem kayıp tahmini kitapçıkları; Mw 7,5 senaryosu altında üstyapı ve altyapı hasarları, can kaybı ve yaralanma, yol kapanması ve geçici barınma ihtiyacı gibi bileşenleri ele almaktadır. İBB, bu sonuçların yapısal iyileştirme ve kentsel dönüşümde önceliklendirme amacıyla kullanılmasının önemini açıkça belirtmektedir. Bununla birlikte ilçe/mahalle sonuçları tekil bina performansını göstermez ve küçük alanlarda belirsizlik artabilir. Bu nedenle kaynak tahsisi ilçe → mahalle → bina şeklinde kademeli doğrulama ile yürütülmelidir.

1. Temel yaklaşım: Tehlike değil, bütünleşik risk

Bir ilçenin faya yakın olması tek başına en yüksek dönüşüm önceliğine sahip olduğu anlamına gelmez. Deprem riski; tehlike, maruziyet, kırılganlık ve sonuç bileşenlerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yerel zemin koşulları, yapı stokunun niteliği, nüfus yoğunluğu, kritik tesisler, ulaşım ve altyapı kırılganlığı ile ikincil tehlikeler aynı karar sistemine dâhil edilmelidir.

RİSK ≈ TEHLİKE × MARUZİYET × KIRILGANLIK × SONUÇ

2. Renkli risk gösterim sistemi

NOT: Renkler kesin bina güvenliği sınıfı değildir; ilçe ve mahalle ölçeğinde kaynak tahsisine yardımcı olacak göreli karar göstergeleridir. Tekil bina için nihai karar, mevzuata uygun ayrıntılı mühendislik incelemesine dayanmalıdır.

3. Bütünleşik değerlendirme kriterleri

4. Önerilen ağırlıklı karar modeli

Bu ağırlıklar değişmez bilimsel sabitler değildir. Uzman kurulları tarafından güncel saha verileriyle kalibre edilmesi gereken bir başlangıç modelidir. Ana ilke, dönüşüm bütçesinin arsa değerine veya proje üretme kolaylığına değil, ölçülmüş can güvenliği ve risk azaltma gereksinimine dayanmasıdır.

5. İstanbul için ilçe ölçeğinde ön tarama matrisi

Aşağıdaki matris, örnek amaçlı kısmen hipotetik verilere dayalı karar destek amacıyla oluşturulmuş göreli bir ön tarama gösterimidir; resmî İBB/AFAD risk sıralaması veya tekil bina performans analizi değildir. İlçe içindeki mahalleler ve binalar arasında önemli farklılıklar bulunabileceğinden yatırım kararı için daha ayrıntılı doğrulama zorunludur.

6. İlçeden mahalleye, mahalleden binaya

İstanbul’a tek bir risk puanı vermek anlamsızdır; ilçeye tek bir puan vermek de kaynak tahsisi için yeterli değildir. Asıl dönüşüm birimi mahalle ve binadır. Aynı ilçenin iki mahallesi arasında yapı yaşı, zemin, yoğunluk, yol genişliği ve yapı kalitesi bakımından büyük farklılıklar bulunabilir.

Bu nedenle karar zinciri: İSTANBUL → İLÇE → MAHALLE → ADA/PARSEL → BİNA → MÜDAHALE biçiminde kurulmalıdır. İlçe ölçeği makro risk kümelerini, mahalle ölçeği sıcak noktaları, bina ölçeği ise gerçek mühendislik müdahalesini belirlemelidir.

7. Kentsel dönüşümün performans ölçütü: azaltılan risk

Bir kentsel dönüşüm programının başarısı yalnızca “kaç konut dönüştürüldü?” sorusuyla ölçülmemelidir. Asıl tamamlayıcı gösterge “ne kadar deprem riski ortadan kaldırıldı?” olmalıdır. Aynı bütçeyle aynı sayıda konutun yenilenmesi, farklı zemin ve yapı kırılganlığı koşullarında aynı can güvenliği kazanımını üretmez.

RKE = Sağlanan Risk Azaltımı / Kullanılan Kamu Kaynağı

Risk Azaltma Etkinliği (RKE), alternatif projelerin yalnızca maliyet ve konut sayısı üzerinden değil, sağladıkları can güvenliği ve sistemik risk azaltımı üzerinden de karşılaştırılmasını sağlar.

8. Mahalle Deprem Risk Karnesi

Mahalle karnesi, kaynak dağıtımında şeffaflık sağlar. Ancak bina düzeyindeki kesinleşmemiş değerlendirmelerin kamuya sunulmasında kişisel veri, mülkiyet hakkı ve yanlış ekonomik etki riskleri ayrıca yönetilmelidir.

9. Kaynak tahsisinde risk-temelli adalet

Kaynağı ilçelere eşit veya yalnızca nüfus oranında dağıtmak ilk bakışta adil görünebilir; ancak afet risk yönetiminde eşitlik ile risk-temelli adalet aynı değildir. Yüksek sayıda kırılgan yapının, yoğun nüfusun ve olumsuz zemin koşullarının üst üste geldiği bir mahalle ile görece yeni yapı stokuna sahip bir mahalleye aynı destek oranının verilmesi, aynı risk azaltımını üretmez.

Kamu desteği; risk, insan maruziyeti, yapı kırılganlığı, zemin, kritik fonksiyon ve müdahale edilebilirliği birlikte değerlendiren nesnel bir formüle bağlanmalıdır.

10. Merkezi ve yerel yönetim için ortak karar........

© Akademik Akıl