“Zulmün Kıskacındaki Dünya İslam’ı Bekliyor” konulu serimizde bu yazımızdan itibaren felsefî tanrı telakkilerinden deizmi gündem edeceğiz.

Deizm, yaratıcı bir tanrı anlayışını kabul etmekle birlikte, vahyi, peygamberleri, mucizeleri ve toptan din müessesini reddeden felsefî bir akımdır. Tabiatıyla deizmdeki tanrı, evreni yarattıktan sonra ona ilgisiz kalan, müdahale etmeyen bir tanrıdır.

“Yaklaşımlarına bakıldığında deizm, herhangi bir vahyedilmiş dine bağlı olmaksızın tanrının varlığını kabul etmek, bununla birlikte onun ilim ve irade sahibi gibi sıfatlarını reddetmek, böyle bir varlığın âlemde tesirleri gözlenen ve tezahür eden hikmet ve inayetinin bulunmadığına inanmak; ahireti inkâr etmek hususi bir dine ait tanrının varlığı dışındaki bütün itikat esaslarını reddetmek şeklinde tanımlanabilir.” [1]

II- Deizmin Kökeni ve Tarihsel Gelişimi

Deizm, kavram olarak Latince “tanrı” anlamına gelen “Deus” kökünden gelir. 17 ve 18. yy. Aydınlanma(!) Çağında, İngiltere ve Fransa’da, kilise baskısına karşı, hususiyle de Hıristiyanlığın ilmî gelişmelerle çeliştiği iddiasıyla ortaya çıkmış olsa da, zamanla ya doğrudan ateist olan ya da ateizme götüren fikirleri savunan felsefecilerin ekolü haline gelmiştir.

Lord Herbert of Cherbury, deizmin kurucusu kabul edilir. John Toland, Mattew Tindal, Woltaire ve Jean Jacgues Rousseau gibi isimler bu akımı şekillendirmiş ve Avrupa’da yaymışlardır. Bu isimlerin ve sonradan gelen temsilci ve müdafaacıların yaptıkları şey, aslında Hıristiyanlığa karşı çıkmak suretiyle felsefi manada yeni bir din icat ve ilan etme teşebbüsüdür ki, bunu ilerleyen satırlarda açacağız.

III- Deizmin Temel Özellikleri

Deizmin temel özelliklerini beş maddede toplayabiliriz.

Bir: Deizmde genel anlamda evreni ve her şeyi yaratan bir ilk sebebe, yani yaratıcının varlığına inanma iddiası vardır.

İki: Deizme göre, tanrı evreni yarattıktan sonra onun devamına, işleyişine, doğa kanunlarına veya insanların hayatına müdahale etmez. Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi bu tanrı (!), yarattıklarına karşı ilgisiz; ilim, irade ve kudret sıfatları bulunmayan bir tanrıdır.

Üç: Deizmde tanrının insanlara kitap indirdiği, peygamber gönderdiği, emir ve yasaklar koyduğu kabul edilmez.

Dört: Deizm dinlerin ibadet/ ayin/ ritüel boyutunu, bunların yerine getirildiği mekânların mukaddesliğini, dinî törenleri ve din öncülerini de kabul etmez.

Beş: Deizme göre insanın ahlakı ve tanrı inancını bulması için, herhangi bir dine ihtiyacı yoktur. Saf akıl, vicdan ve tabiat tecrübesi inanmak için yeterlidir.

IV- Aklî ve İlmî Gerçekler Açısından Deizmin Değerlendirilmesi

1- Deizmin değerlendirmesine, yukarıda son sırada yazdığımız özelliğiyle başlayalım: Ne diyor deizm? “Akıl, vicdan ve fıtrat, tanrıya inanmak için yeterlidir.” Burada insandaki sayılan bu cevherlere dikkat çekilmesinde kısmi bir isabet var gibi gözükse de; akıl, vicdan ve fıtrat üzerinden yeni bir tanrı inancı ihdas etmeye kalkmak, hadsizlikten başka şeyle izah edilemez.

Eğer insana sahip olduğu bu özelliklerle yaratıcıya giden doğru yolu bulma, onun vasıflarını tespit edebilme kabiliyeti verilmiş olsaydı, tarihin şahit olduğu bunca akıl ve mantık dışı tapınmalar, putperestlik, sapkınlık ve türlü şenaatler meydana gelmez; bunca batıl ilah tasavvur ve telakkisi zuhur etmezdi.

Çünkü insan sınırlı bir akla ve düşünce kapasitesine sahiptir; zaman ve mekânla kayıtlıdır. Bu haliyle zaman ve mekânı aşan, insan takatinin erişemeyeceği, ilim, kudret ve sanat sahibi yaratıcıyı tarif etmesi, anlatması mümkün değildir. Ama ne hazindir ki insan bu hadsizliğe, bu cahilane girişime tarih boyunca hep teşebbüs etmiştir.

İnsanın bu zayıflığı, acizliği ve yetersizliği sebebiyle Allah tarih boyunca insanların fıtri meyline ve aklına yardımcı olup onları sapkınlıktan kurtarmak için peygamberler göndermiş, vahiy yoluyla onlara emir, düstur ve yasaklarını bildirmiş, hidayet ve istikamet yolunu göstermiştir.

Hıristiyanlığın akıl ve mantık dışı hurafelerle dolu olduğu doğrudur. Ama buna karşı çıkmanın yolu, aklı ve mantığı bir nevi putlaştırmak değildir. Evet, deizm bu haliyle “Acayiptir insanoğlu, putunu kendi yapar ve sonra kendi tapar.” sözündeki haklılığa işaret edercesine aklı putlaştırmış olmaktadır.

2- Deizm, Hıristiyanlığın skolastik sabiteleri ve hurafe kabullerine bir tepki olarak doğmuştur.

Deistler, teslis / üçlü tanrı telakkisinin tutarsızlık ve mantıksızlığına tepki göstermekle, hakikati arama adına belki haklıydılar.

Ancak vahiy dini olan ve bozulmadan kalan İslam’ın ilmî, kapsamlı ve keyfiyetli yaklaşımına kulak vermediklerinden, muharref bir dinden kaçarken felsefî bir bataklığa saplandılar; akıllarını şaşmaz bilgi........

© İstiklal