«Η Αλλαγή θα ’ρθει, ένα απόγευμα ζεστό, θα μπει στον κήπο αυτό όλο το φως που υπάρχει...»

Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική. Είναι καταφύγιο. Και στις περιόδους μεγάλων ανακατατάξεων, τα καταφύγια μετατρέπονται εύκολα σε παγίδες.

Το συνέδριο του ΠΑΣΟΚ δεν διεξάγεται σε κανονικό χρόνο. Διεξάγεται σε μια ιστορική ρωγμή. Σε έναν κόσμο όπου η Δύση απογυμνώνεται από το θεσμικό της κύρος, η Ευρώπη παλεύει να ορίσει τον εαυτό της και οι κοινωνίες διολισθαίνουν από τη βεβαιότητα στην ανασφάλεια. Το διεθνές δίκαιο υποχωρεί μπροστά στο δίκαιο του ισχυρού, οι ανισότητες παγιώνονται και η δημοκρατία συρρικνώνεται όχι με πραξικοπήματα αλλά με διοικητικές πράξεις.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ακροδεξιά δεν αναδύεται ως ιδεολογία, αναδύεται ως ψυχολογία. Ως υπόσχεση ελέγχου μέσα στο χάος. Ως ψευδαίσθηση σταθερότητας μέσα στη ρευστότητα. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα υπάρξει αντίδραση. Το ερώτημα είναι ποια θα είναι αυτή η αντίδραση.

Και εδώ τίθεται το πραγματικό διακύβευμα του συνεδρίου: Θα αναζητήσει το ΠΑΣΟΚ καταφύγιο στο παρελθόν του ή θα το μετατρέψει σε εφαλτήριο για μια νέα ιστορική φάση;

Η Αλλαγή δεν είναι σύνθημα. Είναι μέθοδος. Η μεταπολιτευτική «Αλλαγή» υπήρξε κοινωνική κινητικότητα, εκδημοκρατισμός, αναδιανομή ισχύος. Σήμερα, όμως, οι μορφές της εξουσίας έχουν αλλάξει. Δεν είναι πια μόνο κομματικές ή διοικητικές. Είναι αλγοριθμικές, χρηματοπιστωτικές, δικτυακές. Ο αποκλεισμός δεν παράγεται μόνο από την ανισότητα εισοδήματος, αλλά από την ανισότητα πρόσβασης στη γνώση, στην πληροφορία, στην τεχνολογία, στο δίκτυο.

Η «Αλλαγή» που προτείνεται δεν μπορεί να είναι απλή συνέχεια. Πρέπει να είναι μετασχηματισμός. Αν η Αλλαγή του ’81 ήταν η δημοκρατικοποίηση του κράτους, η Αλλαγή του 2030 οφείλει να είναι η δημοκρατικοποίηση της οικονομίας. Αν τότε ζητούμενο ήταν η αναγνώριση κοινωνικών δικαιωμάτων, σήμερα είναι η εμπέδωση υλικής ισότητας ευκαιριών μέσα σε ένα περιβάλλον τεχνολογικής μετάβασης.

Διότι η πρόοδος στον 21ο αιώνα δεν μετριέται μόνο με κοινωνικές παροχές. Μετριέται με θεσμική διαφάνεια, συμμετοχή, λογοδοσία. Με ανοιχτούς θεσμούς που επιτρέπουν στον πολίτη να ελέγχει, όχι απλώς να ψηφίζει. Η μάχη δεν είναι απλώς ανάμεσα σε Αριστερά και Δεξιά. Είναι ανάμεσα σε ανοιχτά και κλειστά συστήματα. Ανάμεσα σε θεσμούς που διαχέουν ισχύ και σε μηχανισμούς που τη συσσωρεύουν.

Το συνέδριο ορθώς θέτει το δίλημμα καθαρά, η ουδετερότητα δεν είναι επιλογή. Σε μια κοινωνία όπου η εργασία απορρυθμίζεται, η στέγη μετατρέπεται σε επενδυτικό προϊόν και η ενέργεια σε χρηματιστηριακό παράγωγο, το «ναι μεν αλλά» ισοδυναμεί με συνενοχή.

Το ΠΑΣΟΚ καλείται να αποφασίσει αν θα είναι συμπλήρωμα σταθερότητας ή φορέας ανατροπής ισορροπιών. Οχι ανατροπής θεσμών. Ανατροπής συσχετισμών. Διότι δεν είμαστε όλοι ίδιοι.

Δεν είναι ίδια μια πολιτική που θεωρεί το νερό δημόσιο αγαθό και μια που το αντιμετωπίζει ως επενδυτική ευκαιρία. Δεν είναι ίδια μια πράσινη μετάβαση που κοινωνικοποιεί το όφελος και μια που ιδιωτικοποιεί το κέρδος και κοινωνικοποιεί το κόστος.

Η δίκαιη πράσινη μετάβαση που περιγράφεται δεν είναι περιβαλλοντικό αφήγημα. Είναι ταξική τοποθέτηση. Απαντά στο ερώτημα, ποιος πληρώνει και ποιος ωφελείται. Αν δεν απαντήσεις σε αυτό, δεν κάνεις οικολογική πολιτική, κάνεις πράσινο μάρκετινγκ.

Η πρόταση για σύνδεση αναβάθμισης δεξιοτήτων με αυτόματη μισθολογική ανταπόδοση δεν είναι τεχνική ρύθμιση. Είναι απόπειρα επανασύνδεσης παραγωγικότητας και αμοιβής – μια σχέση που έχει διαρραγεί παγκοσμίως.

Στον σύγχρονο καπιταλισμό, η τεχνολογική πρόοδος αυξάνει την παραγωγικότητα χωρίς να αυξάνει αναλογικά τους μισθούς. Αυτό γεννά δυσφορία, λαϊκισμό, απονομιμοποίηση.

Η πρόταση επιχειρεί να αποκαταστήσει αυτή τη σχέση χωρίς κρατισμό και χωρίς απορρύθμιση. Είναι μια μορφή «δημοκρατίας στην οικονομία»: η γνώση παράγει αξία και η αξία επιστρέφει στον εργαζόμενο.

Ας μιλήσουμε καθαρά για πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης. Σε μια περίοδο που η εθνική περιχαράκωση κερδίζει έδαφος, η θέση υπέρ μιας ευρωπαϊκής συμπολιτείας δεν είναι απλώς ευρωπαϊσμός. Είναι γεωπολιτική στρατηγική.

Χωρίς πολιτική εμβάθυνση, η Ευρώπη θα παραμείνει οικονομικός γίγαντας και πολιτικός νάνος. Και μια μικρή χώρα σε ασταθή γειτονιά δεν έχει την πολυτέλεια μιας αδύναμης Ενωσης.

Ιδιαίτερο βάρος έχει η εσωτερική συζήτηση. Σε εποχή αποπολιτικοποίησης, η υπεράσπιση της ιδιότητας του μέλους δεν είναι οργανωτικό ζήτημα· είναι δημοκρατική πράξη. Ενα κόμμα που θέλει να μιλήσει για ανοιχτούς θεσμούς δεν μπορεί να λειτουργεί με κλειστές διαδικασίες. Αν η δημοκρατία δεν βιώνεται στο εσωτερικό, δεν πείθει στο εξωτερικό.

Το ΠΑΣΟΚ δεν απειλείται από τη μνήμη του. Απειλείται από τη στασιμότητα. Από την αίσθηση ότι απλώς διαχειρίζεται το παρελθόν του, αντί να διαμορφώνει το μέλλον.

Η νέα κοινωνική συμμαχία που περιγράφεται –εργαζόμενοι της επισφάλειας, μικρομεσαίοι χωρίς πρόσβαση σε χρηματοδότηση, νέοι εγκλωβισμένοι στη χαμηλή προσδοκία– δεν θα επιστρέψει από ιστορική νομοτέλεια. Θα επιστρέψει μόνο αν πειστεί ότι υπάρχει σχέδιο εξουσίας και όχι απλώς αφήγημα ταυτότητας.

Το συνέδριο, λοιπόν, δεν είναι διαδικαστικό. Είναι υπαρξιακό. Ή θα συγκροτηθεί ένα προοδευτικό ρεύμα που θα διεκδικήσει πλειοψηφία με όρους κοινωνικής δημοκρατίας του 21ου αιώνα ή το πολιτικό κενό θα το καλύψουν δυνάμεις που μετατρέπουν την ανασφάλεια σε φόβο και τον φόβο σε αυταρχισμό.

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται. Αλλά δοκιμάζει. Και σήμερα δοκιμάζει αν το ΠΑΣΟΚ μπορεί να ξαναγίνει κίνημα. Οχι αναμνήσεων. Αποτελεσμάτων.

*Υπ. διδάκτορας Παντείου Πανεπιστημίου

© EFSYN