Hamliyye Kaziyyenin Niceliği: Şahsiyye, Külliyye, Mahsûra ve Mühmele

Bir önceki derste kaziyyelerin şartiyye ve hamliyye olmak üzere ikiye ayrıldığını görmüş, daha temel olduğu için önce hamliyyenin açıklanacağını belirtmiştik. Süllem şimdi hamliyye kaziyyeyi, hükmün hangi fertleri kapsadığı yani niceliği bakımından tasnif ediyor.

1. Süllem’in asıl metni

كُلِّيَّةٌ شَخْصِيَّةٌ وَالْأَوَّلُ
إِمَّا مُسَوَّرٌ وَإِمَّا مُهْمَلُ

وَالسُّورُ كُلِّيًّا وَجُزْئِيًّا يُرَى
وَأَرْبَعٌ أَقْسَامُهَا حَيْثُ جَرَى

Okunuşu: Külliyyetün şahsiyyetün ve’l-evvelü / İmmâ musevverun ve immâ mühmelü. Ve’s-sûru külliyyen ve cüz’iyyen yürâ / Ve erbaun aksâmühâ haysü cerâ.

Yaklaşık mânası: Hamliyye kaziyye külliyye veya şahsiyye olur. Bunlardan külliyye, ya niceliği bir sûrla belirtilmiş mahsûra yahut sûrsuz bırakılmış mühmeledir. Sûr, küllî veya cüz’î olabilir; nicelik ve nitelik birlikte düşünüldüğünde mahsûra dört kısımda görünür.

Buradaki sûr, hükmün konunun kaç ferdini kapsadığını bildiren “her, bütün, bazı, hiçbir” gibi nicelik sözleridir. Mantıkta cümlenin yalnız ne söylediğine değil, hükmün kimler veya neler hakkında söylendiğine de dikkat edilir.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

Şahsiyye ile külliyye arasındaki fark

Şahsiyye kaziyyede mevzu belirli bir ferttir: “Zeyd âlimdir” veya “Bu kitap faydalıdır” gibi. Hükmün alanı, göz önündeki şahıs yahut belirli nesneyle sınırlıdır.

Külliyye kaziyyede ise mevzu, fertleri ortak bir kavram altında toplayan küllî bir mânadır: “İnsan canlıdır” gibi. Fakat burada “külliyye” sözü her zaman hükmün bütün fertlere fiilen dağıtıldığı anlamına gelmez. Önce mevzuun küllî bir kavram olduğu tespit edilir; hükmün bütün fertlere mi, bazısına mı yöneldiğini ise sûr açıklar.

Bediüzzaman, küllî kavramın farklı bakışlarla ele alınabileceğini gösterir. Bazen hüküm fertlere sirayet eder; bazen kavramın tür veya cins oluşu gibi zihnî bir vasıf dikkate alınır; bazen de kavram sırf zihindeki hâliyle ele alınır. Bu ayrıntı, “küllî kavram” ile “bütün fertler hakkında hüküm” ifadelerinin aynı olmadığını hatırlatır.

Mahsûra ve mühmele

Küllî mevzulu kaziyyede hükmün niceliği açıkça belirtilmişse kaziyye mahsûra veya müsevvere adını alır. “Her insan ölümlüdür” küllî mahsûra; “Bazı insanlar yazardır” cüz’î........

© Risale Haber