menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Fransa sokakları ve müesses nizâmın krizi

17 0
30.10.2026

Radikal sol için sokaktaki çatışma, düzenin zaafını teşhir eden bir mücadele vasıtası sayılmaktadır. Lâkin şiddetin seçimlerdeki semeresi başka aktörlerce devşirilmektedir. Sokakta devrimci söylem yükselirken sandıkta güvenlikçi sağın kuvvetlenmesi işte bu yüzden mümkündür. Elbette netîce mukadder değildir.

Fransa son haftalarda ciddî toplumsal sarsıntılarla yüz yüzedir. Eylül ayında liselilerin eğitim sistemine muhalefet sâikiyle başlattığı protestolar çığ gibi büyümektedir. Eğitimde eşitsizlik, kaynak darlığı, kalabalık sınıflar ve yetersiz öğretmen sayısından mülhem başlayan hareket tedricen tabanda yaygınlaşmıştır. Üniversiteliler, sendikalar ve Sarı Yelekliler de sokaklara çıkmıştır.

17 Eylül'de başlayan, 21 Eylül'de Paris yakınlarındaki Créteil'de ivmelenen toplumsal protestolar, birkaç hafta içerisinde Fransa'nın muhtelif şehirlerine sirâyet etmiştir. Mes'elenin merkezinde gençlerin geleceğe dâir menfî tasavvurları ve kaygıları vardır. Eğitim, Fransız Cumhuriyeti'nin eşit yurttaşlık vaadinin başlıca dayanaklarından biri sayılmaktaydı. Tam da bu sebeple okulun kapısında başlayan hayal kırıklığı kısa zamanda cumhuriyetin verdiği sözlerin muhasebesine dönüşmüştür.

Fransa iki asırdan uzun bir müddettir inkâr edilmez bir protesto kültürüne hâizdir. Fransız İhtilâli'nden itibaren halk, sokağa çıkmak sûretiyle hükûmetleri baskı altına almıştır. 1968 hareketinin en çarpıcı tezâhürlerinden biri de Fransa'da zuhûr etmiştir. Burada sendikaların te'siri sâir Avrupa ülkelerine nazaran son derece yüksektir. Sendikalı çalışanların nispeten azlığına rağmen yüz binlerce insanı harekete geçirebilmeleri bunun müşahhas delillerindendir.

Ancak hâlihazırdaki hâdiselerde niteliksel bir fark müşahede edilmektedir. İkinci Dünya Harbi sonrası Batı Avrupa'daki toplumsal muhalefetin mühim kısmı sistem içi taleplere istinat ederken, bugün müesses nizâmın çemberinde farklı hizipler teşekkül etmektedir. Birbirinden ciddî şekilde ayrışan bu hizipleri müşterek kılan, mevcut düzene karşı köktenci tavırlarıdır. ''Siyasî memnuniyetsizlik'' mefhûmunun fevkinde değerlendirilmesi gereken bu vaziyet, neoliberal düzenin hudutlarını da göstermektedir. Avrupa Birliği, liberalizm, piyasa düzeni ve uluslararası müesseselere itimat uzun müddet siyasî merkezin müşterek kabullerini oluşturmuştur. Hâlihazırda ise bu kabullerin bizâtihi meşrûiyeti sorgulanmaktadır. Hayat pahalılığı, gelir dağılımı ve kamusal hizmetlerdeki gerileme gibi hâdiseler, bu siyasî değişimin maddî zeminini teşkîl etmektedir. Vatandaşın zihninde münferit hükûmetlerin hataları, giderek müesseselerin kifâyetine dâir daha büyük bir itimatsızlığa dönüşmektedir.

Epistemik kopuş ve epistemik yıkıcılık

Burada iki ayrı mefhûmu tefrik etmek gerekiyor. Birincisi epistemik kopuş, diğeri epistemik yıkıcılıktır. Epistemik kopuştan kasıt, müesses nizâmın ve iktidârın/gücün kavramlarıyla irtibat kuramayan, zihniyet yapısını tam mânâsıyla içselleştiremeyen bir tavırdır. Epistemik yıkıcılıktan murat ise bir adım ilerisidir. Yani vâr olan bütün kabul, pratikve müesseselere karşı yıkıcı (destructiv) bir hâldir.

Fransa'da sağ cenahta, Marine Le Pen'in Rassemblement national (RN) partisinde bu tavrın izleri, Eric Zemmour'un Reconquête hareketinde daha keskin tezâhürleri görülmektedir. Sol cenahta ise Jean-Luc Mélenchon'un La France insoumise hareketi de soldan benzer bir temsil krizine seslenmektedir. Evet, bunlar sistem dışı aktörler olmalarına rağmen, seçimlere katılan kurumsal aktörlerdir. Sistem dışılıklarını hukukî mevkilerinden ziyâde hâkim siyasî mutabakata yönelttikleri yıkıcı tavırda aramak gerekir.

Almanya'da da benzerî bir epistemik durum müşahede edilmektedir. Aşırı sağcı AfD'nin Ekim 2026 anket ortalamalarında yüzde 28'e ulaşması aynı dip dalganın başka bir veçhesidir. Kezâ, sol parti Die Linke'nin 2025 sonrasında toplumsal hareketlerle kurduğu münasebet de siyasî merkeze karşı soldan yükselen itirazın kuvvetlendiğini göstermektedir. Bununla beraber AfD ile Die Linke'nin anayasal düzenle münasebeti bir tutulamaz. Avrupa'da eriyen şey, farklı görüşlerin varlığına tahammülden önce siyasî merkezin müşterek mes'eleleri çözebileceğine duyulan itimattır. Bu bakımdan sistem içi ve sistem dışı ayrımını mutlak bir hudut gibi düşünmemek lâzımdır. Parlamentoda oturan bir parti de mevcut meşrûiyet dilini reddedebilir. Sokakta son derece sert protesto yürüten bir hareket ise yalnızca belirli bir kanunun kaldırılmasını isteyebilir. Tayin edici ölçü, taleplerin müesses kurumlar eliyle karşılanabileceğine duyulan inançtır.

Fransız İhtilâli'nden günümüze sokak şiddeti

Fransız sokağının tarihî hafızası ilginçtir. 1789, 1830 ve 1848 ihtilâlleri doğrudan siyasî nizâmı değiştirmeyi hedeflemiştir. 1871 Paris Komünü başka bir iktidar tahayyülünü temsil etmekteydi. Dolayısıyla geçmişte bütün protestoların sistemiçi kaldığını söylemek tarihî hakikati örtmektedir. Ancak İkinci Dünya Harbi sonrasında teşekkül eden refah devleti ise sendikal mücadeleyi ve sosyal talepleri büyük ölçüde kurumsal siyasete bağlamıştır.

1995 grevleri, 2006 genç istihdamı protestoları ve 2023 emeklilik reformuna karşı hareket, sokağın hükûmetler üzerindeki te'sirini yeniden göstermiştir. 2005........

© Açık Görüş