Sultan Nureddin Zengi, Salahaddin Eyyubi’yi yetiştirmiştir ama onun kadar tanınmaz... Yahya Kemal, hükümdar için şöyle der: “Nureddin Zengi, İslamiyetin en minnettar olması icap eden insanlardandır. Müslümanlığı uyandırdı.”

Türk-İslâm tarihinde, hadiselerin seyrini değiştiren öyle zatlar vardır ki, adları gür bir seda ile değil, vakarla ve sükûnetle yükselir. Sultan Nureddin Mahmud Zengi (1118-1174) işte bu müstesna simalardandır. Onun hükmettiği coğrafyada, Haçlı istilası kasırga gibi esiyordu. Ama o, adalet, takva, feraset ve cihad ruhuyla bu fırtınaya karşı bir kuvvetli set teşkil etti...

Selçuklulara tabi Halep-Şam Atabeyi İmadeddin Zengi’nin oğludur. Atabey, Selçuklu şehzadelerinin askerî hocalarına verilen isimdir. Şehzadeler, tahsil çağına başlayınca merkezde bırakılmazlar, bir vilayete vali olarak gönderilirlerdi. Hakikatte vilayeti şehzade namına atabey idare ederdi. Zamanla bunlar yarı müstakil sultanlar hâline geldiler.

Oğuzlar’ın Avşar boyundan olduğu tahmin edilen baba ve oğul, deha sahibi büyük asker ve devlet adamı idiler. Haçlılara karşı mücadele ve İslamiyet’i müdafaa ettiler. Mıntıkada bir asırdan fazla hüküm süren ve İlhanlılar tarafından ortadan kaldırılan Zengiler, Orta Çağ tarihinde mühim bir yer tutar.

Babası 1146’da ölünce Nureddin Haleb’e, ağabeyi Kutbeddin Mevdud da Musul’a atabey oldu. Nureddin, Urfa’yı Haçlılardan kurtardı. Almanya İmparatoru III. Konrad ile Fransa Kralı VII. Louis tarafından kuşatılan ve tehlikeli anlar yaşayan Şam’a yetişti (1148). Düşmanı büyük bir bozguna uğratarak şehri kurtardı.

Haçlıların peşini bırakmadı. Toulouse Kontu Alphonse’u öldürüp oğlu Bertrand’ı esir aldı. Antakya Prensi Raymond’u yenip öldürdü (1149). Urfa Kontu II. Joscellin’i yenip esir aldı (1151). Kudüs Kralı III. Baudouin’i bozguna uğrattı (1157). Damadı Renaud de Chatillon’u esir aldı ki 17 sene Halep’te esir yaşamıştır.

Kumandanı Salahaddin’i bir yandan Haçlılar’ın, bir yandan da Mısır’daki Şii Fâtımîler’in üzerine gönderdi. Fırsattan istifade Suriye’ye giren Bizans İmparatoru Manuel Komnenos üzerine yürüdü. Haçlılar’dan nefret eden imparator, Nureddin’le çarpışmaktan çekindi. Nureddin de Haleb’e çekildi. Bu kadar meşhur Avrupalı soylu kumandanları aynı zamanda mağlup etmesi hayret vericidir.

Abbasi halifesi, onun Musul, Elcezire (Cizre), Erbil, Suriye ve Mısır sultanlığını tasdik eden bir menşur (ferman) yolladı. Bu esnada Şam’da 56 yaşında boğaz iltihabından vefat etti. Kendi yaptırdığı medreseye defnolundu...

Nureddin’in oğullarından Melikü’s-Sâlih İsmail, babasının vefatından sonra küçük yaşta tahta geçti. Nureddin’in en meşhur zevcesi İsmetüddin Hatun, Musul Atabeyi Tuğtegin’in kızıdır. Nureddin’in ölümünden sonra hem siyasi ittifak hem de oğlunun himayesi gayesiyle Salahaddin Eyyubi ile evlenmiştir ki bu yüzden yersiz tenkit edilir.

Nureddin’in en büyük kusuru, kendisinden faziletçe hiç de geri olmayan Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan ile husumetidir. Tebaasının yarısı gayrimüslim olan Sultan, Anadolu’da millî birliği hassasiyetle tesise çalışırken, gayrimüslimleri hoş tutarak ince bir siyaset takip ederdi. Ona göre daha basit düşünen Nureddin Zengi ise, Sultan’ı bundan dolayı tenkit eder, onu amme efkârında gözden düşürmeye çalışırdı. Bunu İbnülesir anlatır.

İkisi arasındaki soğukluğun esasında siyasi nüfuz mücadelesi yatar. Sultan II. Kılıçarslan, Anadolu birliğini temin için uğraşırken, ufku daha dar........

© Türkiye