menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Bir Videoyla Kardeşi Kardeşe Düşürmek!

19 0
12.11.2026

Harari’nin Neksus kitabından Myanmar’a, Brezilya’dan Türkiye–Azerbaycan hattındaki dijital algı oyunlarına

Bir süre önce Yuval Noah Harari’nin Neksus – Taş Devri’nden Yapay Zekâya Bilgi Ağlarının Kısa Tarihi adlı kitabını okumuştum. Özellikle “Beğeninin Diktatörlüğü” başlığını taşıyan sayfalarda durup uzun uzun düşündüm.

Harari, insanın önüne hangi haberin, hangi videonun, hangi düşüncenin çıkarılacağını belirleyen görünmez mekanizmalardan söz ediyordu. Anlattıkları bir bilimkurgu hikâyesi değildi. Yaşanmış olaylardı. Üstelik insanın aklına ürpertici bir soru getiriyordu: Bir toplumu birbirine düşürmek için artık herkesin kapısını tek tek çalmaya gerek var mı?

Bir video, birkaç sahte cümle ve onları milyonlarca ekrana taşıyan bir sistem bazen yeterince büyük bir zarar verebilir mi?

MYANMAR’DA BİR EKRAN, GERÇEK HAYATTA BİR FELAKET

Harari’nin anlattığı örneklerden biri Myanmar’dı. Rohingya Müslümanlarına karşı yıllardır süren ayrımcılığın üzerine sosyal medyada nefret söylemleri, asılsız haberler ve korku uyandıran paylaşımlar eklendi. İnsanlar aynı iddiaları tekrar tekrar görmeye başladı. Bir kısmı bunları doğru sandı; bir kısmı da başkalarına gönderdi.

2017 yılında Myanmar güvenlik güçlerinin yürüttüğü ağır şiddet kampanyasında yüz binlerce Rohingya evlerini terk etmek zorunda kaldı. Felaketin sorumluluğu şiddeti uygulayan insanlara ve kurumlara aitti. Ancak Uluslararası Af Örgütü’nün 2022’de yayımladığı inceleme, Facebook’un öneri ve sıralama sistemlerinin Rohingya karşıtı nefret içeriklerini büyüterek şiddet riskini ağırlaştırdığını ortaya koydu.

Düşünebiliyor musunuz? Bir insanın yaşadığı yerde komşusuna duyduğu güven, kilometrelerce uzaktaki sunucularda çalışan bir sıralama sisteminin güçlendirdiği paylaşımlarla aşınabiliyordu.

Harari’nin anlattığı bir başka ayrıntı daha çarpıcıydı: Facebook, Myanmar’daki dil ve kültür farklarını yeterince anlamadığı için bazı zararlı içerikleri zamanında engelleyemiyor, bazı masum ifadeleri ise yanlış değerlendirebiliyordu. Demek ki mesele yalnızca hızlı bilgisayarlar değil; insanı, dili ve toplumu doğru anlamaktı.

BREZİLYA’DA “DAHA ÇOK ÖFKE, DAHA ÇOK İZLENME”

İkinci örnek Brezilya’ydı. 2018 seçimleri öncesindeki dönemi anlatan Harari, gazeteci Max Fisher’ın araştırmalarına dayanarak YouTube’da bazı siyasi içerik üreticilerinin dikkat çekici bir şeyi keşfettiğini aktarıyor: Sertleştikçe daha çok izleniyor, kışkırttıkça daha çok konuşuluyorlardı.

Sakin bir değerlendirme az ilgi görürken öfke uyandıran bir video çok daha geniş kitlelere ulaşabiliyordu. Görüntülenme arttıkça takipçi ve reklam geliri de artıyordu. İçerik üreticisi, algoritmanın neyi ödüllendirdiğini fark ediyor; bir sonraki videosunu buna göre hazırlıyordu.

Elbette Brezilya’daki siyasi gelişmeleri tek başına YouTube’a bağlamak mümkün değil. Ülkelerin seçimlerini ekonomi, siyaset ve toplumun kendi dinamikleri belirler. Fakat görünürlük sağlayan algoritmaların siyasi tartışmaları nasıl etkileyebildiği, artık görmezden gelinecek bir mesele değil.

FACEBOOK’UN KENDİ RAPORUNDAKİ YÜZDE 64

Kitabın 246. sayfasındaki bir bilgi ise özellikle........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü