Στα αποχαρακτηρισμένα αρχεία της ΚΥΠ, που δημοσίευσε η ΕΥΠ, αποτυπώνεται η εικόνα που είχαν οι μυστικές υπηρεσίες για τους κομμουνιστές μέσα στις φυλακές το 1954. Με στοιχεία του Μαΐου εκείνης της χρονιάς συντάχθηκε μια αναλυτική μελέτη για τη ζωή τους, την οργάνωσή τους εντός των φυλακών, τη σχέση τους με τους φύλακες και την επικοινωνία τους με τον έξω κόσμο, όπως την κατέγραφαν οι πράκτορες της ΚΥΠ.

Η αρχική εκτίμηση της μελέτης είναι πως ενώ πέρασαν 10 χρόνια από την καταστολή του “Δεκεμβριανού Επαναστατικού Κομμουνιστικού Κινήματος” (όπως αποκαλεί η ίδια η ΚΥΠ τα Δεκεμβριανά) το κράτος δεν έχει βρει ακόμη τη λύση του προβλήματος με τους κομμουνιστές. Με τις φυλακίσεις και τις εξορίες δημιουργήθηκαν ζητήματα χώρου και διατροφής. Δεν διαπιστώνουν πρόβλημα σωφρονισμού και “αναμόρφωσης”, καθώς, κατά την εκτίμηση της ΚΥΠ, οι περισσότεροι κρατούμενοι είχαν παρασυρθεί από την κομμουνιστική προπαγάνδα και θεωρούνταν δεκτικοί ιδεολογικής μεταστροφής. Ο όρος “αναμόρφωση”, όπως χρησιμοποιείται στο έγγραφο, παραπέμπει σε μια κρατική πολιτική ιδεολογικής μεταστροφής των κρατουμένων, που ξεπερνούσε τα όρια της απλής σωφρονιστικής διαδικασίας. Τουλάχιστον για όσους πιάστηκαν μετά τα Δεκεμβριανά και πριν την έναρξη του εμφυλίου (συμμοριοπόλεμο κατά τους όρους της Ασφάλειας).

Κατά την έναρξη του εμφυλίου το κράτος επεδίωκε την μαζικότερη δυνατή σύλληψη των ανταρτών για να τους αποδυναμώσει. Σύμφωνα με το έγγραφο η Ασφάλεια τα κατάφερε με τις εκτεταμένες συλλήψεις μελών του ΚΚΕ στερώντας τον αγώνα των κομμουνιστών από ικανά στελέχη. Όλες αυτές οι συλλήψεις επέφεραν, όμως, συμφόρηση στις φυλακές.

Σύμφωνα με την ΚΥΠ, αυτή η συμφόρηση εξυπηρετεί μόνο την προπαγάνδα του ΚΚΕ. Η δε Γυάρος για τους κομμουνιστές λειτουργεί σαν ήλιος για τους κρατούμενους όλης της χώρας και οι κομμουνιστές της Γυάρου επηρεάζουν όλες τις άλλες φυλακές. Κατά την ΚΥΠ η Μακρόνησος είναι ο μόνος τόπος που απέδωσε στην “αναμόρφωση”. Το έγγραφο, ωστόσο, αποσιωπά πλήρως τις μεθόδους με τις οποίες επιτυγχανόταν αυτή η “απόδοση”. Η αποσιώπηση αυτή είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο το κράτος της εποχής περιέγραφε την “αναμόρφωση”, αποσυνδέοντάς την από τις πρακτικές που τη συνόδευαν. Στο έγγραφο αναφέρεται ότι μετά τη λήξη του εμφυλίου οι κομμουνιστές συνέχισαν τη δράση τους μέσα από την συνωμοτική και κατασκοπευτική δράση. Η αποτίμηση όμως αυτή αντανακλά και το θεσμικό πλαίσιο της εποχής: με το ΚΚΕ εκτός νόμου, κάθε πολιτική του δραστηριότητα ήταν εξ ορισμού παράνομη.

Με την κατάργηση των φυλακών της Γυάρου, λόγω της πίεσης που υπεβλήθη από τον Διεθνή Κομμουνισμό οι κρατούμενοι διασκορπίστηκαν σε άλλες φυλακές. Λόγω της χρονικής στιγμής του εγγράφου (5/1954), δεν αποτυπώνεται καθαρά ότι η Γυάρος δεν είχε καταργηθεί οριστικά ως τόπος εξορίας, αλλά λειτουργούσε σε κύματα.

Σύμφωνα με το έγγραφο, το ΚΚΕ μεθόδευε οι κομμουνιστές να κατατάσσονται με τέτοιο τρόπο στις φυλακές ώστε ηγετικά στελέχη, υψηλού κομματικού επιπέδου, να βρίσκονται σε όλες τις φυλακές.

Πώς δρούσαν οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι; Ένα από τα προβλήματα που εντόπισε η ΚΥΠ ήταν οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι, οι οποίοι δεν μπόρεσαν να ανακόψουν τις “συνωμοτικές μεθόδους του κομμουνισμού”. Δεν τους αντιμετώπιζαν ως ασκούντες αντεθνική προπαγάνδα αλλά ως κρατούμενους παραβάτες του νόμου. Η παρατήρηση αυτή αποκαλύπτει και την ίδια την προσδοκία της ΚΥΠ: οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι δεν καλούνταν απλώς να επιτηρούν, αλλά να λειτουργούν ως μηχανισμός ιδεολογικού ελέγχου.

Το προσωπικό των φυλακών ήταν ανειδίκευτο, αμόρφωτο, αδιάφορο και πενιχρά αμοιβόμενο. Και κάποιοι είχαν επηρεαστεί από την κομμουνιστική προπαγάνδα. Οι φύλακες είχαν και το παρατσούκλι “τα παποράκια” γιατί οι φυλακισμένοι με λίγα χρήματα τους έδιναν σημειώματα και αυτοί τα μετέφεραν εκτός φυλακής. Έτσι, κατ΄ εκτίμηση της ΚΥΠ, από τους 1.500 σωφρονιστικούς υπαλλήλους, ένα μεγάλο ποσοστό είχε επηρεαστεί από την κομμουνιστική ιδεολογία.

Το έγγραφο αναλύει τις συνθήκες των φυλακών συγκρίνοντας τους μαχαιροβγάλτες, παλληκαράδες και κοινούς εγκληματίες με τους κομμουνιστές καταλήγοντας πως οι κομμουνιστές δεν είναι βίαιοι όπως οι μαχαιροβγάλτες αλλά είναι πιο επικίνδυνοι διότι δρουν οργανωμένα ως πολιτική δύναμη. Η “επικινδυνότητα” εδώ δεν αφορά πρωτίστως πράξεις βίας, αλλά τη συλλογική πολιτική οργάνωση, την οποία η ΚΥΠ αντιλαμβάνεται ως απειλή ελέγχου εντός των φυλακών.

Η ΚΥΠ διέθετε ονομαστικούς καταλόγους των Α και Β κατηγορίας κομμουνιστών. Σίγουρα αυτοί οι κατάλογοι δεν είναι ακόμη αποχαρακτηρισμένοι και ίσως να αργήσουν να αποχαρακτηριστούν.

Οι κρατούμενοι της Α κατηγορίας, οι άντρες, περιορίστηκαν στις φυλακές Ηρακλείου και Καλαμίου Κρήτης ενώ οι γυναίκες στις φυλακές Κάστορος*. Πολλοί της Α κατηγορίας κρατούνταν στο Αβερώφειο** είτε επικείμενης εκδίκασης της υπόθεσής τους είτε με πρόσχημα κάποια ασθένεια. Δεν είναι και λίγες οι περιπτώσεις να φυλάσσονται και η Α και η Β κατηγορία μαζί με τους ποινικούς. Από το έγγραφο φαίνεται πως ενώ η Ασφάλεια είχε κατηγοριοποιήσει τους φυλακισμένους κομμουνιστές, δεν είχε τη δυνατότητα να προχωρήσει στον διαχωρισμό τους.

Οι φυλακές ως “χώρος οργάνωσης”

Οι κομματικές οργανώσεις εντός των φυλακών. Κομματικές οργανώσεις του ΚΚΕ λειτουργούν κανονικά στις  φυλακές Τρίπολης, Καλαμίου Κρήτης, Ηρακλείου Κρήτης (Ν.Αλικαρνασσού), Ακροναυπλίας*** και Αίγινας. Αυτές τις φυλακές, τουλάχιστον, γνωρίζει και η ΚΥΠ μετά βεβαιότητος. Έχει όμως την πεποίθηση πως οργανώσεις υπάρχουν σε όλες τις φυλακές.

Η ΚΥΠ με τους πληροφοριοδότες της συγκρότησε τον παρακάτω πίνακα σχετικά με την οργανωτική δομή του ΚΚΕ στις φυλακές. Η αρχή γίνεται από τον μηχανισμό του ΚΚΕ εκτός της φυλακής, ορίζεται ο κεντρικός υπεύθυνος που είναι ο Γραμματέας και συστήνεται μία επιτροπή από κομματικά στελέχη, τα οποία απευθύνονται στον γραμματέα. Στον γραμματέα της φυλακής απευθύνεται και η επιτροπή που είναι υπεύθυνη για τον μηχανισμό του τύπου, δηλαδή την προμήθεια εφημερίδων κ.λπ. Η δομή συνεχίζεται με τους πυρήνες των θαλάμων. Κάθε θάλαμος έχει τη δική του αυτονομία τους οποίους πυρήνες, αποτελούν, φυσικά, οι κρατούμενοι οι οποίοι υπακούουν στις εντολές της επιτροπής.

Το έγγραφο της ΚΥΠ επιμένει πως η επισταμένη και επίμονη αναφορά στην αυστηρή δομή των οργανώσεων του ΚΚΕ εντός των ιδρυμάτων αποσκοπεί και στην ανάδειξη ενός ενιαίου, οργανωμένου και επικίνδυνου μηχανισμού. Η αυστηρή ιεραρχία παραπέμπει σε δομή που ασκεί τρομοκρατία και έλεγχο των κρατουμένων, άρα επιβάλλεται αυστηριοποίηση. Οχι πως η δομή δεν θα υπήρχε όμως η παρουσίασή του υπηρετεί έναν διοικητικό σκοπό.

Οι αριθμοί των κρατουμένων

Πίνακας φυλακισμένων ανά φυλακή σύμφωνα με το έγγραφο της ΚΥΠ 1954-6

«Πόρτο Λάγος» — 3 (το έγγραφο είναι δυσανάγνωστο)

Ψυχιατρικό Παράρτημα — 10

Κεντρικαί Γυναικείαι Φυλακές Αβέρωφ — 245

Επανορθωτικαί Πειραιώς — 117

Σύνολο: 4.347 κρατούμενοι****

Το έγγραφο της ΚΥΠ δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα των φυλακών. Τη μεταφράζει σε απειλή.

Αναγνωρίζοντας την ύπαρξη οργάνωσης, την αναδεικνύει σε ενιαίο και επικίνδυνο μηχανισμό, θεμελιώνοντας έτσι την ανάγκη για αυστηρότερο έλεγχο.

Οι φυλακές δεν παρουσιάζονται μόνο ως χώροι κράτησης — αλλά ως πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.

ΠΗΓΗ: Κατάστασις εις φυλακάς και τόπους εξορίας από κομμουνιστικής δράσεως, ΚΥΠ, 31.05.1954.

*φυλακές Κάστορος: χώρος κράτησης στον Πειραιά (οδός Κάστορος) με σημαντική χρήση ως γυναικείες φυλακές πολιτικών  κρατουμένων και με ρόλο στο ευρύτερο δίκτυο καταστολής της εποχής

**Αβερώφειο: Οι φυλακές Αβέρωφ, στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας στην Αθήνα (1892-1971). Κεντρική δικαστική φυλακή της πρωτεύουσας, με ανδρικό και γυναικείο τμήμα. Από τον Εμφύλιο και μετά χρησιμοποιήθηκε εκτεταμένα για την κράτηση πολιτικών κρατουμένων.

***Ακροναυπλία: Φρούριο-φυλακή στο Ναύπλιο. Χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κράτησης κομμουνιστών από το 1937 (δικτατορία Μεταξά), έκλεισε στη διάρκεια της Κατοχής και επαναλειτούργησε το 1946. Έκλεισε οριστικά στα τέλη της δεκαετίας του 1950.

****Δεν πρόκειται για 43 φυλακές στην Ελλάδα, άλλες είναι φυλακές, άλλοι χώροι κράτησης και κάποια αστυνομικά τμήματα ή και υγειονομικές εγκαταστάσεις.

© news247