Türkiye, son yıllarda kültür diplomasisi alanında kararlı adımlar atarak ABD, Almanya ve İngiltere gibi pek çok ülkeden tarihî ve kültürel varlıklarını geri kazandırmayı başardı. Ancak akademik araştırmalar, Çarlık Rusyası döneminde Osmanlı topraklarından Rusya’ya götürülen eserler konusunda oldukça farklı ve çözümsüz bir tablo ortaya koyuyor. Araştırmalara göre, bugün hâlâ Moskova ve St. Petersburg’daki müze ve kütüphanelerde muhafaza edilen bu paha biçilmez eserlerden Türkiye’ye resmî olarak iade edilen tek bir parça dahi bulunmuyor.

TÜRKİYE KAÇIRILAN ESERLERİN PEŞİNDE

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın uluslararası alanda yürüttüğü başarılı iade süreçlerine karşın, Rusya’daki Osmanlı mirasının durumu hukuki ve diplomatik açıdan farklı bir boyutta seyrediyor. Selçuk Üniversitesi bünyesinde Nazım Yılmaz tarafından hazırlanan “Türkiye’den Rusya’ya Götürülen Eski Eserler (1839-1917)” başlıklı yüksek lisans tezi, dönemin şartlarında gerçekleşen bu büyük transferi tüm ayrıntılarıyla belgeliyor. Tezde sunulan verilere göre, özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında Trabzon, Erzurum ve Doğu Anadolu’nun işgali sürecinde yaklaşık 2 bin el yazması eser ile sayılamayacak kadar çok arkeolojik buluntu Rusya’ya taşındı. Eserlerin Rus topraklarına nakledilmesinde, 1894 yılında İstanbul’da kurulan Rus Arkeoloji Enstitüsü’nün Osmanlı coğrafyasında yürüttüğü araştırma ve kazı faaliyetleri belirleyici bir rol oynadı.

NE KADAR ESER GÖTÜRÜLDÜ?

Akademik çalışmalarda, Rusya’ya götürülen eserlerin kesin sayısını belirlemenin mümkün olmadığı vurgulanıyor. Bazı eserlerin dönemin resmî izinleri ve fermanlarıyla, büyük bir bölümünün ise savaş hengamesi ve işgal koşulları sırasında çıkarılmış olması bu durumun temel nedenidir. Arşiv kayıtları ile Rusya’daki Ermitaj ve Puşkin müzelerinin katalogları incelendiğinde öne........

© Milat