Helal nakit akışı yönetimi ve inovatif öneriler
İşletmelerin finansal sürdürülebilirliği, kârlılık kavramından ziyade nakit akışının doğru ve zamanında yönetilmesi ile doğrudan ilişkilidir. Modern kurumsal finans literatüründe nakit akışı, bir organizasyonun can damarı olarak nitelendirilirken, İslami finans (helal finans) perspektifinde bu süreç çok daha hassas bir dengeye dayanmaktadır. Konvansiyonel finansal yönetim modellerinde, nakit sıkışıklıkları çoğunlukla faizli kısa vadeli krediler, rotatif hesaplar veya borç yapılandırma mekanizmalarıyla aşılmaktadır. Ancak hassasiyeti olan ve helal kazanç dairesinde kalmayı hedefleyen işletmeler için bu araçlar, doğrudan faiz (riba) yasağına takılması sebebiyle meşru birer çözüm teşkil etmemektedir. Helal nakit akışı yönetimi, bir işletmenin operasyonel faaliyetlerini, büyüme hamlelerini ve borç-alacak dengesini faiz tahakkukuna sebebiyet vermeyecek şekilde tasarlama sanatıdır.
Günümüz piyasa koşullarında işletmeler, makroekonomik dalgalanmalar, vadelerin kontrolsüzce uzaması ve tahsilat sürelerinin gecikmesi gibi kronik sorunlarla karşı karşıyadır. Bu durum, firmaları işletme sermayesi ihtiyacını karşılamak adına agresif finansal enstrüman arayışına itmektedir. Sahada en yaygın kullanılan araçların başında kurumsal kredi kartları gelmektedir. Kredi kartları, nakit akışını düzenlemede ve tedarik süreçlerini finanse etmede esneklik sağlasa da, büyüme stratejileri doğrultusunda riskli kararlar alan veya öngörülemeyen tahsilat krizleri yaşayan işletmeler için büyük bir faiz riskini beraberinde getirmektedir. Kredi kartı ekstre borçlarının zamanında, tam ve eksiksiz ödenememesi durumunda devreye giren "gecikme faizi" veya "akdi faiz" mekanizmaları, işletmelerin mali yapılarına haram unsurunun karışmasına neden olmaktadır.
Piyasanın içinde bulunduğu güncel likidite krizleri, işletmeleri konvansiyonel faktoring sistemlerinin kucağına itmektedir. Klasik faktoring işlemlerinde vadeli alacakların (çek, senet veya fatura) belirli bir iskonto oranıyla kırılması ve nakde çevrilmesi esastır. Bu işlem, fıkhi açıdan "borcun borçla mübadelesi" (bey'u-d deyn) veya paranın para ile vadeli, farklı miktarlarda takası anlamına geldiğinden doğrudan faiz niteliğindedir. İşletmeler nakit akışını sürdürebilmek adına bu haram döngüye girmekte, bu da ticari bereketi yok etmektedir.
Aynı şekilde alternatif bir finansman yöntemi olan tedarikçi finansmanı (supply chain finance) sistemleri de çoğunlukla faizli arbitraj mekanizmalarıyla yürütülmektedir. Helal finans perspektifinde ise, konvansiyonel faktoring yerine Murabaha tabanlı tedarikçi finansmanı modellerinin ikame edilmesidir. Katılım bankalarının ve finansal kurumların araya girerek malı peşin satın alıp işletmeye vadeli satması (murabaha) veya alacakların devrinde fıkhi olarak meşru sayılan "havale" ve "vekalet" akitlerinin finansal teknolojiyle (FinTek) harmanlanması gerekmektedir. Piyasada alacakların vaktinde tahsil edilememesi zincirleme bir reaksiyona yol açmakta; bir firmanın geciken ödemesi, diğer firmanın faizli temerrüt kuyusuna düşmesine sebebiyet vermektedir. Bu durum, kurumsallaşmış ve sistemik çalışan alternatif likidite koridorlarının kurulmasını zorunlu kılmaktadır.
Önceki yıllarda bir çarşıda esnaf bir borcu ödeyemediği zaman veya ödeme güçlüğüne düştüğü zaman o çarşının esnafları ahilik kültürü gereği bir araya gelip esnafın borcunu öder ve nakit döngüsünün sorunsuz hale gelmesi için gereğini yaparlardı. Bu şekilde nakit döngüyü sorun etme konusunda ısrar eden esnafın pabucunu dama atarak çarşıda esnaflık yapmasını sonlandırırlardır. Ancak günümüzde böyle bir çalışmayı yapan mekanizmalarımız henüz bulunmamaktadır. Böyle olunca piyasada nakit akışı sorunu yaşayan binlerce esnafın yanı sıra fiyat istikrarını bozan ciddi bir esnaf ahlaksızlığı ile karşı karşıya olmamıza neden olmaktadır. Fırsatını bulan esnaf koyabildiği kadar yüksek fiyattan elindeki ürünü satarak pazardaki istikrarı bozabilmektedir. Ahilik benzeri teşkilatlar olan odaların böyle bir görevi olduğunun birileri tarafından onlara hatırlatması gerekecek. Her şeyi devletten bekleyen yaklaşım, yarı kamusal olan bu kuruluşların asıl fonksiyonlarını ıskalamasına seyirci kalınmasına neden olmaktadır. Mademki mevcut odalar fonksiyonlarını icra etmekten uzak, piyasada ahlaklı ticareti desteklemek açısından mevcut faizsiz sistem kuruluşları ile bu süreçlerin iyileştirilmesi sağlanmalıdır. Var olan modern yapılarda helal nakit akışını destekleyecek enstrüman önerilerimiz ise şunlardır:
"Puan Karşılığı Otomatik Eksi Bakiye" Modelinin Uygulanması
Katılım bankacılığında cari hesaplar, mudiler tarafından her an çekilebilir nitelikte ve herhangi bir getiri taahhüdü olmaksızın (karz niteliğinde) tutulan fonlardır. Önerilen bu modelde, katılım bankaları ile ticari işletmeler arasında yeni bir sadakat ve likidite mekanizması kurgulanabilir. İşletmelerin daha önce cari hesaplarında bulundurdukları "atıl nakit tutarları" ve bu nakdin hesapta kalma gün sayısı baz alınarak sistemsel bir "Sadakat Puanı" üretilmesi öngörülmektedir. İşletme, nakit sıkışıklığı yaşadığı ve cari hesabı eksiye düşeceği zaman, tanımlanan kredi limitleri dahilinde bu eksi bakiye otomatik olarak devreye girecektir. Ancak bu eksi bakiye için işletmeye herhangi bir faiz veya finansman maliyeti yansıtılmayacaktır. Sistem, firmanın geçmişte bankaya........
