“Önemli olan hiçbir şey düşünülemez, önemli olan her şey bir gölge gibi bilinçsizce insanın peşinden sürüklenmeli.”

– Juan Carlos Onetti, Ceset Toplayıcı

Juan Carlos Onetti’nin Ceset Toplayıcı’sı üzerine bilişsel bir okuma

Amerika’nın İsviçresi…

Haritada küçük bir ülke. Arjantin ile Brezilya’nın arasına sıkışmış, Rio de la Plata’nın geniş, çamur renkli ağzına yaslanmış; karşı kıyıda Buenos Aires’in ışıkları, arkasında bitmeyen otlaklar, otlaklarda inekler ve koyunlar. Yirminci yüzyılın ilk yarısında Uruguay kendine bir ad buldu ve o ada uzun süre inandı: Amerika’nın İsviçresi.

Adın arkasında bir adam vardı. José Batlle y Ordóñez iki kez devlet başkanı oldu, 1903-1907 ve 1911-1915 arasında; onun ve izinden gidenlerin kurduğu devlet, kıtanın geri kalanının hayalini bile kuramadığı bir şeydi. Sekiz saatlik işgünü, boşanma hakkı, kiliseden ayrılmış bir devlet, devletleştirilmiş hizmetler. Bu refahın parasını yün ve et ödüyordu. Londra’nın, Avrupa’nın sofraları Uruguay’ın otlaklarından besleniyordu. Ülke kendine “Como el Uruguay no hay” (Uruguay gibisi yok) diyordu ve bunu söylerken pek de abartmıyordu.

İlk çatlak erken geldi. 1933’te Devlet Başkanı Gabriel Terra kendi anayasal düzenine karşı darbe yaptı; İsviçre kısa bir süre için bir taşra diktatörlüğüne benzedi, sonra yine toparlandı. Asıl çöküş daha sinsi geldi. Kore Savaşı’nın yün fiyatlarını uçurduğu birkaç parlak yılın ardından, 1950’lerin ortasında fiyatlar düştü, düşüş o düşüş bir daha da kalkamadı. Durgunluk, enflasyon, ardından yorgunluk. 1958’de ülke neredeyse bir asırdır iktidarda olan Colorado Partisi’ni ilk kez devirdi; değişen bir şey olmadı. Altmışlarda Tupamaro gerillaları ortaya çıktı, 1968’de olağanüstü güvenlik tedbirleri gündelik hayatın parçası oldu ve 27 Haziran 1973’te Devlet Başkanı Juan María Bordaberry parlamentoyu orduyla birlikte kapattı.

Burada, “Rüya bitti” demek mümkün; ama bu tür rüyalar kendi kendine bitmez. Peki kim bitirdi? Fiyatları Montevideo’da değil Londra’da ve Şikago’da belirlenen bir ihraç ekonomisi, o ekonomiden payını alıp yatırımı unutan toprak sahipleri, krizi yönetemeyen siyasetçiler, en sonunda da parlamentoyu kapatıp yerine kışlayı koyan belirli adlar… İsviçre benzetmesi bir yanılsamaydı, ama bu yanılsamanın bedelini onu yaratanlar ödemedi tabii.

Onetti’nin romanlarını bu tarihin bir alegorisi olarak okumak çekici geliyor; eleştirmenlerin bir kısmı, özellikle Tersane için, bunu yaptı da… Onetti’yse alegori kurmadığını söyledi. Buna inanmak zorunda değiliz, ama inanmamak da bir şey kanıtlamaz. Kısa Hayat’ta Santa María’yı icat eden adam, kentini “İsviçreli çiftçi kolonisiyle nehir arasında” bir yere koyar. Uruguay’ın kendini benzettiği ülkenin göçmenleri kasabanın hemen yanı başında oturur; kasabaysa onlara hiç benzemez. Bunun bilinçli bir ironi olduğunu kanıtlayamam elbette. Yine de bir haritanın kenarına düşmüş bu koloni, bütün o “Uruguay gibisi yok” cümlesinin bir dipnotu gibi görünüyor bana.

Yatakta yazılan dünya…

Juan Carlos Onetti, 1 Temmuz 1909’da Montevideo’da doğdu, babası gümrük memuruydu. Okulu ortaokulda bıraktı. Nedenini soranlara resim dersinden çaktığını söylerdi. Sonra sayısız iş: dişçi asistanlığı, tekerlek satan bir dükkânda çıraklık, duvarcılık, futbol maçlarında biletçilik, buğday ambarlarında müfettişlik. 1930’da Buenos Aires’e geçti. Ömrünün büyük kısmını iki kıyı arasında, nehrin bir yakasıyla öbür yakası arasında geçirecekti.

1934’te ilk romanının müsveddesini bir adama gösterdi: Roberto Arlt’a. Bunu otuz yedi yıl sonra, Arlt’ın Yedi Deliler’inin İtalyanca baskısına yazdığı 1971 tarihli önsözde anlattı. O roman, Tiempo de abrazar (Kucaklaşma Zamanı), kayboldu ve ancak 1974’te basılabildi. Anlatıya göre Onetti, sigara satışının hafta sonları yasak olduğu bir dönemde, sigarasız kaldığı bir hafta sonunda ilk kısa romanı Kuyu’yu yazmaya başladı; kitap 1939’da beş yüz adet basıldı ve neredeyse kimse fark etmedi. Aynı yıl Carlos Quijano’nun haftalık Marcha dergisinde yazıişleri sekreteri oldu. 1941’de Reuters ajansına geçti ve 1955’e kadar Buenos Aires’te kaldı.

Santa María orada, Buenos Aires’te, 1950’de yayımlanan Kısa Hayat’ta doğdu. Doğduğu oda önemli. Juan María Brausen, bir reklam ajansında çalışan silik bir adam, ameliyattan yeni çıkmış karısı Gertrudis’in başucunda oturuyor; komodinin üzerinde bir morfin ampulü var. Karısı ağlıyor, kusuyor; Brausen omzunu okşayıp “Ağlama, kederlenme” diye tekrar ediyor. Aynı anda zihninde bir film senaryosu dönüyor: morfin satan bir doktor, muayenehanesine birden giren bir kadın, nehrin kıyısında küçük bir kent. Teselli cümlesi dudaklarında, kent kafasında. Yan yana iki ayrı işlev üstleniyor; bunu kendisi de fark ediyor: “Aptallığımın, güçsüzlüğümün, yalanımın vücudumda yer kapladığını, şekil aldığını gördüm.”

Bütün bir edebi coğrafya bir hastalık odasında, bir kaçış anında doğuyor. Bu sahneye romanın çözümlemesinde döneceğim; çünkü kasabanın kökeni, kasabanın ne olduğunu da söylüyor.

1955’in sonunda Montevideo’ya döndü, gazetecilik yaptı, ardından belediye kütüphanelerinin müdürlüğünü üstlendi. Tersane 1961’de, Ceset Toplayıcı 1964’te çıktı. Üç yıl sonra Ceset Toplayıcı, ilk kez verilen Rómulo Gallegos Ödülü’nde finale kaldı; ödülü Vargas Llosa’nın Yeşil Ev2i aldı. İki roman da bir genelevin etrafında döner. Onetti’nin, ödülün kendisine değil Llosa’ya verilmesine dair bir cümlesi anlatılır: “Onun kerhanesinde orkestra vardı, benimkinde yoktu.” Doğru söylemiş olsun ya da olmasın, cümle Onetti’nin bütün yapıtını özetliyor. Larsen’in genelevine kimse müzik çalmaz.

Şubat 1974’te, artık askerlerin yönettiği ülkede, Marcha’nın öykü yarışmasında jüri üyesiydi. Birincilik ödülünü Nelson Marra’nın “El guardaespaldas” (Koruma) adlı öyküsü aldı; öykü bir işkencecinin zihninden anlatılıyordu. Rejim öyküyü “yıkıcı faaliyetlere yardım” saydı; yazarını, derginin yöneticilerini ve jüri üyelerinden ikisini, Onetti’yi ve Mercedes Rein’i tutukladı. Altmış dört yaşındaki Onetti birkaç ay, kaynaklara göre üç ile altı ay arası, bir psikiyatri hastanesinde tutuldu. Uluslararası baskıyla serbest bırakıldı, eşi kemancı Dorothea Muhr’la birlikte ülkeyi terk etti ve Madrid’e yerleşti.

Bir kez daha soralım: kim? Bir öyküyü ödüllendiren bir jüriyi tımarhaneye kapatan bir yönetim. Burada tarihin sisli öznelerine sığınamayız; fail bellidir ve adı da bellidir.

Madrid yıllarında efsane büyüdü: yataktan çıkmayan adam. Viski, sigara, polisiye romanlar, darmadağınık saçlar; yatak hem çalışma masası hem kabul salonu. 1980 Cervantes Ödülü ona verildi; Uruguay’da demokrasi geri geldiğinde dönmesi için çağrılar yapıldı, dönmedi. 30 Mayıs 19942te Madrid’de öldü.

Onetti’nin hayatına dair anlatılanların çoğu, Onetti’nin kendi anlattıklarıdır; Onetti de yalancı olduğunu söylemekten çekinmeyen bir adamdı. Türkçeye öykülerini çeviren Münir H. Göle bunu açıkça yazar: Onetti’nin dediklerine inanamayız, kafasına göre bir şeyler atıp tutar. Yani elimizdeki portre bile güvenilmez bir anlatıcının elinden çıkma. Bilişsel bir eleştiri için bundan daha kışkırtıcı bir başlangıç düşünemiyorum: yazarın biyografisi bile okurdan, boşlukları doldurmasını ve doldurduğu şeye fazla güvenmemesini istiyor.

Trende üç kadın…

Ceset Toplayıcı bir trende açılır. Santa María’ya birkaç kilometre kala, terli, nefes nefese bir adam, vagonun koridorunda yürüyüp üç kadının yanına oturur. Adam Larsen’dir, kasabanın ona takacağı adla Toplayıcı; kadınlar Güzel María, Irene ve Nelly. Larsen kendi kendine konuşur: kadınlar artık on beşlerinde değil, giyinişleri bir tekeyi bile soğutur; ama dürüstler, iyi insanlar, neşeliler ve çalışmayı biliyorlar. Kasabaya ilk ve tek yasal geneleviyle geliyor.

Romanı Larsen’in hikâyesi olarak okumak mümkün; çoğu okuma da bunu yapar; ama bu trenin gittiği yerde başka bir karakter bekliyor, o karakterin tek bir yüzü yok. Kürsüsünden vaaz veren bir rahip, gece yarısı yazılan imzasız mektuplar, hırdavatçının kurduğu bir İffet Birliği, gazetenin sütunları, kafelerin masaları, pencere perdelerinin arkası. Kasaba.

Onetti romanı Susana Soca’ya ithaf eder: “Merhametin bildiğim en çıplak biçimine.” Merhametin en çıplak biçimi bu kasabada bulunmaz. Peki kasaba ne yapar? Yabancı bir şey içeri girdiğinde, bir beden ne yaparsa onu.

“Biz” diyen kasaba…

Ceset Toplayıcı’daki en garip ses hiçbir karaktere ait değildir. Roman ara ara bir bölüme “biz” diye girer: “Hepimiz, yokuş aşağı eve doğru gidenler ya da gitmeyenler, kayıtsız ya da değil, omuz silkip onların sonsuza dek kalacaklarını kabul ettik.” Konuşan kim? Ne Larsen’dir ne doktor Díaz Grey ne de genç Jorge Malabia. Kasabanın kendisidir; çoğul birinci kişiyle, kahvedeki masalardan, pazar ayininden, eczanenin tezgâhından aynı anda konuşan bir ses.

Bu ses önce kabulü anlatır. Genelev açılmış, ilk skandal geçmiş, dedikodular solmuş; kasaba “genelevin bize ve geçmişimize ait olduğuna ikna” olmuş, adını gülümsemeden anmayı öğrenmiş, buğday ve mısır sübvansiyonlarını tartışmaya dönmüştür. Rahip Bergner her vaazında ateş yağmurlarından, tuz heykellerden söz eder; ama kasaba onun “mecburi vazifesini yerine getirdiğini” düşünür. Sonra imzasız mektuplar gelir ve aynı ses, bu kez hiç kabullenmemiş gibi, kendi nefretini anlatmaya başlar.

İlk sorumuzu buradan kuralım: bir kasaba nasıl “biz” der? Dediğinde de, kim konuşuyordur?

David Sloan Wilson Darwin’in Katedrali’nde bu soruya biyolojiden cevap verir: belirli koşullarda insan grupları, özellikle dini cemaatler, tek bir organizma gibi davranır. Üyeleri arasındaki çıkar çatışmasını bastıran, işbirliğini ödüllendiren, kuralı çiğneyeni cezalandıran düzenekler geliştirir; grup, hücreleri birbirine bağlı bir beden gibi tepki verir. Wilson’ın bunu açıklamak için dayandığı çok düzeyli seçilim evrimsel biyolojide tartışmalı bir görüştür ve öyle anılmalı;........

© Ek Dergi