Joyce’un Finnegans Wake’deki sınıf vizyonu, Marx’ın proleterleşme, küçük burjuvazinin giderek sefalet içinde yaşaması ve aşağı doğru hareket eden orta sınıf fikriyle büyük ölçüde örtüşüyor.

Uzun zamandır, Marx’ın Kapital’inin ikinci cildini James Joyce’un Finnegans Wake’iyle diyalog içine sokma gibi tuhaf bir fantezim vardı. Her iki kitabın da garip bir paralel evrende var olduğunu, Kapital’in Joyce’un “nehir akışı” (Liffey Nehri) ile birlikte aktığını ve her ikisinin de kuantum mekaniği ile akışkanlar dinamiği arasındaki gibi derin bir bağlantıyı, beklenmedik bir çekim gücünü paylaştığını hep düşünmüşümdür.

Marx, Kapital’in birinci cildinin devamı niteliğindeki ve ” Kapitalist Dolaşım Süreci ” alt başlığını verdiği eserinde “Sürekli dönen bir yörüngede, her nokta aynı anda hem bir başlangıç ​​noktası hem de bir dönüş noktasıdır” der ve Marx şöyle devam eder: “Böylece, her bir devrenin (örtük olarak) diğerlerini varsaydığını değil, aynı zamanda devrenin bir biçimde tekrarının, devrenin diğer biçimlerinde gerçekleşen hareketleri de içerdiğini gördük. Dolayısıyla, tüm ayrım yalnızca biçimsel bir ayrım, yalnızca gözlemci için var olan öznel bir ayrım olarak ortaya çıkar.”

Böylece Joyce, Harriet Shaw Weaver’a yazdığı mektupta, büyük başyapıtının açılış ve kapanış satırları arasındaki kusursuz akışı şöyle anlatıyor: “Yalnız, son, sevilen, uzun bir yol… nehir akışı, Havva ve Adem’in yanından, kıyıdan körfeze, bizi geniş bir dolaşım yoluyla Howth Kalesi ve çevresine geri getiriyor.”

Finnegans Wake’i şöyle bir gözden geçiren herkes, bunun standart bir roman olmadığını hemen anlayacaktır; tıpkı Marx’ın Kapital’ini okuyan herkesin standart bir ekonomiyle karşı karşıya olmadığımızı anlaması gibi. Kapital’in 2. cildinde, çeşitli sermaye biçimlerinin ortaya çıkışı ve kayboluşu sürekli iç içe geçmiştir; Finnegans Wake’te de kahramanlar çeşitli kılıklarda, çeşitli dönüşümlerle gelip giderler; bunlar mitolojik karakterlerden ağaçlar, nehirler ve dağlar gibi tüm coğrafi yapılara kadar uzanır. Marx, klasik siyasi ekonomiyi sevmediğini söylemişti ve Joyce da geleneksel “hikaye anlatımını” veya doğrusal bir anlatıya sahip kitaplar yazmayı asla sevmediğini itiraf etmişti; ve Wake’te takip edilecek gerçek bir hikaye yoktur. Joyce, kitabının “gerçekliğin tamamen ötesinde bir öneme sahip olduğunu; insanları, şeyleri, duyuları aştığını ve tam bir soyutlama alanına girdiğini” söylemiştir.

Joyce, romanın iki ana karakteri olan Anna Livia Plurabelle ve kocası Humphrey Chimpden Earwicker’ın “aynı anda hem şehir, hem nehir hem de dağ olduğunu; olayların kronolojik bir sıralaması bile olmadığını” söylüyor. “Romanın dairesel yapısıyla temsil edilen eş zamanlı bir eylem söz konusu.” Anna Livia, Liffey Nehri’nin (Latince adı Amnis Livia ) yanı sıra Finnegans Wake’te geçen tüm nehirlerin (ilk bölüm üç yüzden fazla nehre gönderme içeriyor) bir temsilcisi haline geliyor.

Hatta Liffey Nehri, tıpkı Ulysses’te Dublin’in ana unsur olarak öne çıkması gibi, kitapta başrolü üstleniyor. Nehir, Finnegans Wake’te , ilk geçişlerinden dokunaklı sonuna kadar sürekli akıyor; Dublin’in yirmi mil güneybatısındaki kaynağından başlayarak, elli mil boyunca kuzeybatıya, sonra batıya, sonra tekrar kuzeybatıya kıvrılarak ilerliyor, sonunda doğuya doğru şehri geçerek Dublin Körfezi’ne dökülüyor ve Anna Livia ile birlikte açık denize karışıyor; Anna Livia ise kendi hayatını, adını taşıyan nehir olarak, bir anne ve hayat verici olarak sessizce düşünüyor.

Marx şöyle der: “Öyleyse, bir bütün olarak sermaye, çeşitli aşamalarında eş zamanlı olarak mevcut ve mekânsal olarak bir arada bulunur. Ancak her bir parça sürekli olarak bir aşamadan veya işlevsel biçimden diğerine geçer ve böylece sırayla hepsinde işlev görür. Bu nedenle biçimler akışkan biçimlerdir ve eşzamanlılıkları ardışıklıklarıyla sağlanır. Her biçim hem diğerlerini takip eder hem de onlardan önce gelir, böylece sermayenin bir parçasının bir biçime dönüşü, başka bir parçasının başka bir biçime dönüşüyle ​​belirlenir. Her parça sürekli olarak kendi seyrini tanımlar, ancak bu biçimde kendini bulan her zaman sermayenin başka bir parçasıdır ve bu özel devreler, genel sürecin eş zamanlı ve ardışık anlarını oluşturur.”

Finnegans Wake ve Kapital’in 2. cildini okumanın zorluklarından biri de tam olarak dünyalarının hareket halinde, akışkan olmasıdır; her iki metinde de söz konusu gerçeklikler süreçseldir. Sabit koordinatlara, somut olarak bir yer ve zamana, Dublin’e veya tarihsel olarak verilmiş bir çalışma gününe yerleştirilmiş gerçek hayattaki karakterlere sahip olan Ulysses veya Kapital’in 1. cildinin aksine, artık sağlam bir zeminde değiliz. Hızlı bir akıntı tarafından sürüklenen bir salda okumaya benziyor.

Bir başka Wake hayranı olan besteci John Cage, Joyce’un muhteşem “İrlanda Sirki”ni Roaratorio’sunda (1979) müziğe döktüğünde—İrlanda pub baladlarının, Dublin’in günlük yaşamından gelen gevezeliklerin ve çınlamaların tuhaf bir şekilde sakinleştirici kakofonisi, Joyce’un kendi anlaşılmaz kelimeleriyle üst üste bindirilmişti—en canlı ve kalıcı seslerinden biri akan ve şırıldayan suydu. Ve 1940’ların sonlarında, sürrealist ressam André Masson, Finnegans Wake’in olası bir kapağı için taslaklar çizdiğinde, o da bize bu akan ve şırıldayan suyu görselleştirmeye çalıştı.

Hem Finnegans Wake’in hem de Kapital’in 2. cildinin merkezinde dengesizlik, sarsıcı noktalama işaretleri ve çöküş fikri yer alır. Joyce için dengesizlik ve çöküş, korkunç gök gürültüsü sesleriyle vurgulanır; Finnegans Wake’te bunlardan on tanesi , 100........

© Ek Dergi