Küresel ekonomide asıl devrimler manşetlerde değil, altyapıda olur. Su borularını kimse görmez ama şehri onlar ayakta tutar. Küresel finansın da boruları vardır. Paranın hangi sistemden aktığı, ticaretin hangi parayla faturalandığı, takasın hangi merkezde yapıldığı önemlidir. Seksen yıldır bu tesisatın tamamı tek bir merkeze, Washington’a bağlıydı. Geçen hafta üst üste gelen iki haber, o tesisatın parça parça söküldüğünü ve yerine yenisinin döşendiğini gösteriyor.

Birinci haber Frankfurt’tan. Çin Merkez Bankası, Deutsche Bank’ı Avrupa’da yuan işlemlerini doğrudan takas edip sonuçlandırma yetkisine sahip takas bankası olarak atadı. İkinci haber Kuzey Kutbu’ndan. Çinli bir denizcilik şirketi, Arktik üzerinden Çin ile Avrupa’yı bağlayan ilk düzenli konteyner hattını başlatıyor ve rotanın adını da koydu: “Buz İpek Yolu.” Biri paranın yolu, diğeri ticaretin yolu. İkisi birlikte okunduğunda tek bir hikâye anlatıyorlar; Çin, dolar merkezli düzenin hem finansal hem lojistik omurgasına paralel bir mimari inşa ediyor.

DOLAR NEDEN SİLAHA DÖNÜŞTÜ?

Önce meselenin kökenine gidelim. Küresel finansal sistem hâlâ büyük ölçüde dolar üzerinde döndüğü için, dünyanın hemen her ülkesi bankalar arası mesajlaşma ağı SWIFT’e ve dolar takas altyapısına bağımlı. Bu bağımlılık uzun yıllar bir “kolaylık” olarak pazarlandı. Ta ki Washington bu kolaylığı silaha çevirene kadar.

2022’de Rusya’nın yaklaşık 300 milyar dolarlık merkez bankası rezervi bir kalemde donduruldu, Rus bankaları SWIFT’ten koparıldı. İran’ın rezervlerine el konuldu, petrol geliri bloke edildi. Bu adımlar Batı basınında “yaptırım başarısı” diye sunuldu ama dünyanın geri kalanında bambaşka bir ders olarak okundu; Washington ile ters düşen bir ülke, bir gecede uluslararası ticaret yapma yeteneğini kaybedebilir. Rezervleriniz sizin değil, ancak Amerika izin verdiği sürece sizindir.

CIPS: DOLARI DEVREDEN ÇIKARAN BORU HATTI

Bu dersin sonucu kaçınılmazdı. Merkez bankaları ve hazineler alternatif ödeme kanalları aramaya başladı. Çin’in sınır ötesi yuan ödeme sistemi CIPS, tam bu arayışın karşılığıdır.

CIPS (Cross-Border Interbank Payment System), Çin Merkez Bankası’nın 2015’te kurduğu sınır ötesi yuan ödeme ve takas sistemi. Sistemin özü şu; bir Brezilyalı soya ihracatçısı ya da Alman makine üreticisi, Çin’le yaptığı ticareti önce dolara çevirip Amerikan bankacılık sisteminden geçirmek zorunda kalmadan, doğrudan yuan üzerinden faturalandırıp CIPS üzerinden tahsil edebiliyor. Yani dolar, işlemin hiçbir aşamasında devreye girmiyor. Küresel tesisat, doları tamamen baypas edecek şekilde yeniden kuruluyor.

CIPS’İN DURDURULAMAZ YÜKSELİŞİ

Rakamlar bu sistemin artık kâğıt üzerinde bir proje olmadığını gösteriyor. CIPS’in 2024 yılı işlem hacmi bir önceki yıla göre yüzde 43 artarak 175 trilyon yuanı, yani yaklaşık 24,5 trilyon doları buldu. Mart 2026’da sistem tek günde 1,22 trilyon yuan, kabaca 178 milyar dolar işlem geçirerek tüm zamanların rekorunu kırdı. Aynı ay günlük ortalama işlem hacmi 920 milyar yuana çıktı; bir önceki aya göre yüzde 50’ye yakın artış. Bu sıçramanın zamanlaması tesadüf değil. Ortadoğu’daki gerilim, petrol ticaretinde yuan talebini patlattı. Enerji, dolar dışı kanallara akmaya başladı bile.

Burada okurun aklına haklı bir itiraz gelebilir: “Ama SWIFT verilerinde yuanın payı hâlâ yüzde 3........

© Aydınlık