Bu yazı, Guglielmo Carchedi ile birlikte hazırladığımız, henüz yayımlanmamış bir çalışmaya dayanarak modern kapitalist ekonomilerde enflasyonun nedenlerini ele aldığım dizinin ikinci bölümüdür.

Enflasyonun nedenlerine ilişkin çeşitli heterodoks görüşler bulunuyor. Bunlar genel olarak ana akım iktisadın parasalcılık, aşırı talep ve enflasyon beklentilerine yaptığı vurguya karşı çıkıyor. Heterodoks görüşleri ikiye ayırabiliriz. Birincisi, arz kısıtlarının belirli sektörlerde fiyat artışlarına yol açtığını ve bunların ekonominin tamamına yayıldığını savunanlar. İkincisi ise enflasyonun sınıf çatışmasından, yani işçilerin daha yüksek ücret talepleri ile kapitalistlerin buna verdiği tepkiden kaynaklandığını savunan teoriler.

Sektörel yaklaşımı benimseyenlerin bir kısmı, enflasyonu açıklamak için şirketlerin fiyatlara koyduğu “kâr marjlarına” yöneliyor. Buna göre enflasyona, tekeller ve onların “serbest rekabet” koşullarındaki fiyatların üzerinde piyasa fiyatları belirleme gücü neden oluyor. Stephanie Kelton, yeterli piyasa gücüne sahip şirketlerin daha fazla kâr amacıyla tek taraflı olarak fiyatları artırabileceğini savunuyor.

Marx buna katılmazdı. Metaların piyasa fiyatları üretim fiyatlarından sapabilir. Ancak bu “tekelci” yeteneğin sınırları vardır. Oligopollerin varlığında bile rekabet belirleyici olma eğilimindedir. Dolayısıyla “tekel fiyatı”, üretim fiyatından uzun süre uzaklaşamaz.

Pandemi durgunluğunun ardından yaşanan enflasyon sıçramasında sektörel teori farklı bir biçim aldı. Buna göre enflasyon, kilit sektörlerdeki arz kısıtlarından kaynaklanıyor ve şirketlerin piyasa güçlerini kullanarak kâr marjlarını artırmalarıyla şiddetleniyor.

Bu görüşün pandemi sonrası enflasyonu açıklamak açısından belirli bir dayanağı var. Ancak enflasyonun genel açıklaması olabilir mi? Kâr marjlarında veya hammadde fiyatlarında sıçrama olmadığı dönemlerde de enflasyon yaşandı. 19. yüzyılın sonlarında karteller yükselirken fiyatlarda deflasyon vardı. 1990’larda piyasa yoğunlaşması artarken fiyat enflasyonunda “Büyük Ilımlılık” yaşandı. 1970’lerdeki büyük enflasyon sarmalında ise kârlar gerçekte düşmüştü.

İkinci heterodoks açıklamaya göre enflasyon sınıf çatışmasından kaynaklanır. Bu teori, Marx’ın da savunduğu gibi, fiyat artışlarına karşılık ücretlerin yükseldiğini kabul........

© Aydınlık